Chlebem powszednim przy prowadzeniu działalności gospodarczej są spory majątkowe. Brak polubownego rozwiązania takiego sporu kończy się najczęściej pozwem, a następnie długotrwałym postępowaniem. Nawet prawomocne zwycięstwo w postępowaniu sądowym nie powoduje jednak automatycznego zwrotu dochodzonych należności. Temu ma służyć postępowanie egzekucyjne, w którym komornik egzekwuje dochodzone należności. Konieczne jest jednak, żeby pozwana dysponowała majątkiem, który mógłby podlegać egzekucji. W przeciwnym razie egzekucja staje się bezskuteczna, a powód nie odzyskuje swoich należności. Wyrok sądu, zapadający po kilku latach sądowej batalii, chociaż korzystny, staje się de facto pyrrusowym zwycięstwem.

Reguły dla spółki z o.o.

W niektórych przypadkach bezskuteczność egzekucji nie zamyka drogi do wyegzekwowania należności. Co więcej, zdarza się, że wręcz ją otwiera. Dzieje się tak w przypadku wierzytelności wobec spółek z ograniczoną odpowiedzialnością. Ustawodawca w art. 299 k.s.h. przewidział bowiem subsydiarną odpowiedzialność członków zarządu spółki z ograniczoną odpowiedzialnością za jej zobowiązania. Jeżeli egzekucja wobec spółki staje się bezskuteczna, to członkowie zarządu odpowiadają za jej zobowiązania swoim majątkiem osobistym. Dowodem stwierdzającym bezskuteczność egzekucji jest przede wszystkim postanowienie komornika o umorzeniu postępowania egzekucyjnego właśnie z powodu bezskuteczności egzekucji. Umożliwia to skierowanie roszczenia przeciwko członkom zarządu spółki z o.o. za zobowiązania samej spółki.

Remedium dla wierzycieli

Ustawodawca nie przewidział jednak w przepisach dotyczących spółki akcyjnej odpowiednika art. 299 k.s.h. Czy zatem członkowie zarządu spółki akcyjnej w żaden sposób nie odpowiadają za cywilnoprawne zobowiązania spółki? Czy oznacza to, że wierzyciele spółki akcyjnej nie mogą zaspokoić swoich roszczeń z majątku członków zarządu? Czy członkowie zarządu nie muszą się obawiać odpowiedzialności w przypadku niewypłacalności spółki akcyjnej?

Wierzycielom spółki akcyjnej z pomocą przychodzi roszczenie odszkodowawcze z art. 21 ust. 3 Prawa upadłościowego. Przepis ten jest stosowany w związku z art. 415 kodeksu cywilnego, stanowiącym ogólną podstawę roszczeń odszkodowawczych. Ustawodawca w tym przepisie uregulował odpowiedzialność za szkodę powstałą wskutek niezłożenia w terminie wniosku o ogłoszenie upadłości. Odpowiedzialność na podstawie tego przepisu ponoszą osoby zobowiązane do złożenia tego wniosku. W przypadku spółek akcyjnych są to właśnie członkowie zarządu. Osoby te odpowiadają za szkodę majątkiem osobistym.

Przesłanki wniosku o upadłość

Wniosek o ogłoszenie upadłości należy złożyć w terminie 30 dni od dnia, w którym powstała podstawa do ogłoszenia upadłości. Podstawą do ogłoszenia upadłości jest zaś powstanie stanu niewypłacalności dłużnika. Przyjmuje się, że dłużnik jest niewypłacalny, gdy jego opóźnienie w wykonaniu zobowiązań pieniężnych przekracza trzy miesiące. W przypadku spółek akcyjnych niewypłacalność zachodzi także, gdy przez okres dwóch lat zobowiązania pieniężne przekraczają wartość majątku spółki.

Szkoda i jej związek z niezłożeniem wniosku o ogłoszenie upadłości

Złożenie wniosku o ogłoszenie upadłości rozpoczyna proces zaspokajania wierzycieli z masy upadłości upadłego dłużnika. Wówczas wierzyciele mogą uzyskać swoją wierzytelność w całości lub chociaż w części. Zatem złożenie wniosku o ogłoszenie upadłości daje szansę wierzycielowi na odzyskanie choćby części wierzytelności. Dlatego ustawodawca jako przesłankę roszczenia odszkodowawczego z art. 21 prawa upadłościowego określił niezłożenie w wymaganym terminie wniosku o ogłoszenie upadłości.

Ustawodawca przewidział korzystne dla wierzycieli domniemanie, że szkoda w rozumieniu art. 21 prawa upadłościowego obejmuje wysokość niezaspokojonej wierzytelności. Domniemanie to może zostać obalone przez pozwanego. Pozwany musi wykazać, że w hipotetycznym postępowaniu upadłościowym wierzyciel otrzymałby tylko część dochodzonej wierzytelności. W takim wypadku tylko ta część wierzytelności stanowić będzie szkodę po stronie wierzyciela. Ciężar dowodu w tym zakresie spoczywa na dłużniku.

Ratio legis tego roszczenia jest uzyskanie przez wierzyciela należności, które zostałyby przez niego wyegzekwowane w postępowaniu upadłościowym. Przepis ten ma na celu także zmobilizowanie członków zarządu spółki do złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości.

Przesłankami odpowiedzialności są zatem niezłożenie wniosku o ogłoszenie upadłości w terminie oraz szkoda. Ponadto pomiędzy szkodą a niezłożeniem wniosku o ogłoszenie upadłości w terminie musi istnieć związek przyczynowo-skutkowy. Dodatkowo musi istnieć wina po stronie członka zarządu w niezłożeniu wniosku o ogłoszenie upadłości. Przesłanką odpowiedzialności nie jest bezskuteczność egzekucji wobec spółki, tak jak w przypadku członków zarządu spółki z o.o.

Przesłanki wyłączające odpowiedzialność

Podobnie jak w przypadku członka zarządu spółki z o.o., również członek zarządu spółki akcyjnej może uwolnić się od odpowiedzialności. Podstawową przesłanką jest brak winy, np. na skutek stanu zdrowia, który uniemożliwił złożenie wniosku o ogłoszenie upadłości. Kolejną przesłanką jest otwarcie we właściwym terminie postępowania restrukturyzacyjnego albo zatwierdzenie układu w postępowaniu o zatwierdzenie układu.

Należy także podkreślić, że wniosek o ogłoszenie upadłości musi zostać skutecznie złożony. Nie wyłącza odpowiedzialności złożenie wniosku o ogłoszenie upadłości, jeżeli wniosek ten został zwrócony z powodu braków formalnych.

Zobowiązania podatkowe

Podkreślić należy, że problem poruszony w niniejszym artykule nie dotyczy zobowiązań podatkowych. Art. 116 ordynacji podatkowej wprost przewiduje, że członkowie zarządu spółki akcyjnej odpowiadają za jej zobowiązania podatkowe w przypadku bezskuteczności egzekucji.

W obecnym stanie prawnym wierzyciel spółki akcyjnej może dochodzić swoich roszczeń nie tylko od spółki, ale także od członków zarządu. Taki wierzyciel może skierować roszczenie odszkodowawcze przeciwko członkom zarządu spółki akcyjnej. Podstawą tego roszczenia jest brak złożenia przez członka zarządu wniosku o ogłoszenie upadłości spółki akcyjnej w ustawowym terminie.

autor: Filip Szczygieł, radca prawny, Kancelaria Brightspot Legal Katarzyna Orzeł, Maciej Jojczyk sp.k.