Na polskim rynku pracy wszyscy znają ten obrazek: osoba, która przychodzi do biura na ósmą, siedzi przy służbowym biurku, wykonuje polecenia kierownika i bierze urlop „po uzgodnieniu”, a formalnie jest zleceniobiorcą albo jednoosobowym przedsiębiorcą. Kodeks pracy od dawna mówi jasno, że o tym, czy mamy do czynienia ze stosunkiem pracy, decyduje to, jak praca wygląda w rzeczywistości, a nie nazwa umowy (art. 22 § 1¹ k.p.). Przez lata problem polegał na tym, że aby to stwierdzić wiążąco, trzeba było iść do sądu. A do sądu – co zrozumiałe – rzadko idzie ktoś, kto boi się stracić jedyne źródło dochodu.

Obowiązująca już nowelizacja ustawy o Państwowej Inspekcji Pracy rozwiązuje ten problem w prosty sposób. Art. 11 pkt 7a ustawy daje inspektorom kompetencję do stwierdzania istnienia stosunku pracy w decyzji administracyjnej. Inspektor przychodzi na kontrolę, ocenia, jak wygląda współpraca, i – jeśli uzna, że spełnia cechy z art. 22 § 1 k.p. – sam rozstrzyga, że strony łączy umowa o pracę.

Intencja jest czytelna i społecznie słuszna. Diabeł tkwi jednak w środkach. Fundacja Instytut Sporów Sądowych (Sprawiedliwy Proces) w stanowisku przesłanym jeszcze na etapie prac nad projektem do Ministerstwa Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej zwróciła uwagę, że to rozwiązanie zmienia nie tylko sytuację pojedynczych przedsiębiorców, ale też samą rolę PIP w ustroju państwa. Z organu, który kontroluje i alarmuje, inspekcja staje się organem, który sam kształtuje relację dwóch prywatnych stron – także wbrew ich zgodnej woli, gdy obie świadomie wybrały współpracę B2B.

Urzędnik rozstrzyga spór

„Stwierdzenie istnienia stosunku pracy” brzmi niewinnie, jak techniczna czynność kontrolna. W rzeczywistości to władcze rozstrzygnięcie o tym, jaka więź prawna łączy strony i jakie mają wobec siebie prawa i obowiązki. Skutki sięgają daleko poza składki i podatki. Zmienia się odpowiedzialność za szkody wyrządzone klientom i osobom trzecim (pracownik odpowiada znacznie słabiej niż zleceniobiorca), zmieniają się terminy przedawnienia roszczeń, zmienia się rozkład ryzyka gospodarczego. Decyzja inspektora działa więc bardzo podobnie do wyroku sądu pracy.

Tu zaczyna się problem konstytucyjny. Art. 10 konstytucji opiera ustrój na podziale władzy, a art. 175 ust. 1 stanowi, że wymiar sprawiedliwości sprawują wyłącznie sądy. Rozstrzyganie sporów o to, czy między dwoma podmiotami prywatnymi istnieje określony stosunek prawny, to klasyczny przykład wymiaru sprawiedliwości. Nowa kompetencja PIP nie jest więc dopuszczalnym „przenikaniem się” władz, tylko wejściem władzy wykonawczej w samo jądro władzy sądowniczej.

Dobrze to widać na tle prawa podatkowego, gdzie państwo ingeruje w sytuację obywateli zwykle najmocniej. Klauzula przeciwko unikaniu opodatkowania (art. 119a ordynacji podatkowej) pozwala fiskusowi uznać, że sztuczna transakcja ma inne skutki podatkowe niż te, które zadeklarował podatnik. Ale nawet tam organ nie przekwalifikowuje samej umowy – w sferze prawa cywilnego zostaje ona tym, czym była. Ustawodawca zrobił to celowo. Trudno wyjaśnić, dlaczego inspektor pracy miałby mieć mocniejsze narzędzie niż urząd skarbowy w walce z najpoważniejszymi schematami optymalizacyjnymi.

Sąd przychodzi za późno

Zwolennicy rozwiązania odpowiedzą, że przecież decyzję PIP można zaskarżyć, więc sąd i tak będzie miał ostatnie słowo. To jednak tylko część prawdy. Prawo do sądu z art. 45 Konstytucji RP to nie tylko możliwość złożenia odwołania. To prawo do tego, by niezależny sąd rozstrzygnął spór w rzetelnej procedurze, zanim powstaną nieodwracalne skutki. W nowym modelu kluczowa decyzja zapada w postępowaniu kontrolnym, bez kontradyktoryjności i pełnego postępowania dowodowego, jakie zna proces cywilny. Sąd wkracza później, gdy stan prawny jest już ukształtowany, i zamiast rozstrzygać spór – kontroluje decyzję urzędnika.

Do tego dochodzi pewność prawa (art. 2 Konstytucji RP). Przedsiębiorca, który zawiera umowę zlecenia, działa w granicach swobody umów. Nowe przepisy odwracają tę logikę: umowa cywilnoprawna podobna do pracy zaczyna być traktowana jak nadużycie, które urząd może „skorygować”. Granica między zleceniem a etatem nie zawsze jest ostra – sądy pracy od dekad ważą ją w konkretnych sprawach. Skoro jej wyznaczanie przeszło na poziom kontroli administracyjnej, przedsiębiorcy tracą możliwość rozsądnej oceny ryzyka.

Wreszcie proporcjonalność (art. 31 ust. 3 Konstytucji RP). Ochrona pracowników to wartość konstytucyjna, ale ten sam cel można osiągnąć mniej inwazyjnie. PIP może już dziś wytaczać powództwa o ustalenie stosunku pracy. Wystarczyłoby wzmocnić jej pozycję w takich procesach i przyspieszyć ich rozpoznawanie przez sądy. Skoro istnieje łagodniejsza droga, sięganie po najostrzejszą trudno uznać za konieczne.

Konstytucja jako argument w sporze z inspekcją

Co to oznacza dla przedsiębiorców, którzy słyszą od inspektora, że ich współpracownicy są w istocie pracownikami? Przede wszystkim to, że wątpliwości konstytucyjne nie muszą zostać w sferze akademickiej debaty. Można je podnosić już w postępowaniu przed PIP, a potem w środkach zaskarżenia. Sąd, który nabierze wątpliwości co do zgodności przepisu z konstytucją, może skierować pytanie prawne do Trybunału Konstytucyjnego (art. 193 konstytucji). Przy obecnej sytuacji Trybunału to droga niepewna, ale argumenty z art. 45 i 175 konstytucji wpływają też na to, jak sąd interpretuje sam przepis – na przykład jak wysoko ustawi poprzeczkę dowodową dla inspekcji.

Trzeba jednak uczciwie powiedzieć: argument konstytucyjny nie zastąpi argumentu z faktów. Jeśli współpraca wygląda jak etat, bo ma wszystkie jego cechy, najlepsze nawet wywody o trójpodziale władzy nie zmienią oceny sądu pracy, który i tak może ją ustalić w zwykłym trybie. Konstytucja to dodatkowa linia obrony, a nie parasol dla rzeczywistych nadużyć. Najrozsądniejszą strategią pozostaje więc przegląd umów i praktyki współpracy, zanim do drzwi zapuka inspektor.

Prokurator, nie sędzia

Nie chodzi o to, by PIP miała mniej narzędzi. Chodzi o to, by miała właściwe. Inspekcja może i powinna być silnym oskarżycielem: wykrywać fikcyjne umowy, zbierać dowody, wytaczać powództwa i reprezentować osoby, które same nie odważą się pójść do sądu. Rozstrzygać o tym, kto jest pracownikiem, powinien jednak sąd – szybciej niż dziś, ale wciąż sąd. Ustawodawca powinien wrócić do tego przepisu, zanim zrobią to za niego sądy albo Trybunał. Słuszny cel nie usprawiedliwia skrótów przez konstytucję, bo to właśnie jej gwarancje chronią na końcu także samych pracowników.

autor: Michał Potyra, adwokat, Senior Associate w kancelarii Wierzbicki & Co.