I upał, i chłód wymuszają na pracodawcy dodatkowe obowiązki wobec załogi

Zbliża się lato i upały, a wraz z nimi powracają pytania pracodawców i pracowników dotyczące zapewnienia odpowiednich warunków pracy w tym okresie. Jaka musi być temperatura w pomieszczeniach, kiedy ma być klimatyzacja, czy szef musi dać pitną wodą, inne napoje, a może też dostarczyć posiłki?

Rozwój techniki i motoryzacji wyznacza też coraz wyższe standardy wyposażenia samochodów. Stąd nie dziwią pytania mobilnych pracowników, czy pracodawca musi im udostępnić auto z klimatyzacją, skoro w podróży spędzają sporą część dnia.

[srodtytul]Jakie to przepisy[/srodtytul]

Podstawowe wymogi dotyczące odpowiednich warunków pracy oraz bezpieczeństwa i higieny pracy ustanawia kodeks pracy i [link=http://www.rp.pl/aktyprawne/akty/akt.spr;jsessionid=4ADEE0FD2066B085D61D8CADAC75BA1A?id=170775]rozporządzenie ministra pracy i polityki socjalnej z 26 września 1997 r. w sprawie ogólnych przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy (DzU z 2003 r. nr 169, poz. 1650 ze zm., dalej rozporządzenie). [/link]

Pamiętajmy, że pracodawca musi chronić zdrowie i życie pracowników, zapewniając im bezpieczne i higieniczne warunki pracy przy odpowiednim wykorzystaniu osiągnięć nauki i techniki. Tak stanowi art. 207 § 2 k.p., a cały dział dziesiąty kodeksu pracy, poświęcony bezpieczeństwu i higienie pracy, określa obowiązki, jakie pracodawca musi spełniać co do obiektów i pomieszczeń pracy, maszyn i urządzeń oraz procesów pracy stwarzających szczególne zagrożenia zdrowia i życia.

Rozporządzenie natomiast precyzyjnie podaje, jakim wymogom pod względem powierzchni, wysokości, kubatury, temperatury, nawiewu, oświetlenia musi odpowiadać pomieszczenie pracy. Tu największe znaczenie ma właśnie ta definicja >patrz ramka poniżej.

[srodtytul]Powierzchnia i wysokość[/srodtytul]

Pomieszczenie pracy ma nie tylko spełniać wymogi dotyczące tego, jak długo mają w nim przebywać pracownicy. Ma ono też odpowiadać technicznym warunkom, aby działania załogi odbywały się w jak najbardziej przyjaznym otoczeniu. Chodzi więc o wysokość pomieszczeń, przestrzeń dla każdego pracownika, usytuowanie jego stanowiska pracy.

Odpowiedni komfort pracy zapewnić mogą przestronne, jasne pomieszczenia, odpowiednio ogrzewane lub chłodzone w zależności od pory roku. Nie ma tu jednak dowolności. Przepisy bowiem precyzyjnie określają, ile ma być powietrza czy jaką mają mieć powierzchnię.

Każdemu pracownikowi przy- sługują co najmniej 2 m[sup]2[/sup] wolnej podłogi i 13 m[sup]3[/sup] wolnej przestrzeni w pomieszczeniu. Przestrzeni wolnej nie mogą zajmować meble (biurka, szafy, regały, stoły) czy urządzenia (komputery, kopiarki, faksy). Aby to spełnić, minimalna wysokość pomieszczenia to 3 m, a jeżeli występują w nim czynniki szkodliwe dla zdrowia pracowników, to 3,3 m. Pracodawcy wolno jednak od tych norm odstąpić. Gdy w pomieszczeniu:

- jest klimatyzacja, a zgodę wyrazi wojewódzki inspektor sanitarny, wówczas sufit może być niżej, ale nie mniej niż 2,5 m,

- pracują nie więcej niż cztery osoby, a na każdą z nich przypada przynajmniej 15 m3 wolnej przestrzeni, to wysokość może wynosić 2,5 m bez zgody wojewódzkiego inspektora sanitarnego,

- usługowym (lub produkcyjnym) drobnej wytwórczości mieszczącym się w budynku mieszkalnym, jeżeli pyły i hałas nie przekraczają norm, a na jednego pracownika przypada co najmniej 15 m[sup]3[/sup] wolnej objętości pomieszczenia, to pomieszczenie może mieć 2,5 m,

- będącym dyżurką, portiernią, kantorem albo na antresoli otwartej do większego pomieszczenia wysokość może wynosić tylko 2,2 m, gdy nie ma tam czynników szkodliwych dla zdrowia, lub 2,5 m, jeśli takie występują,

- wykonywana jest praca czasowa, minimalna wysokość to 2,2 m, jeżeli nie ma czynników szkodliwych, i 2,5 m, jeżeli takie są.

Gdyby szef zlokalizował miejsca pracy na poddaszu, w najniższym miejscu pomieszczenie nie może mieć mniej niż 1,9 m.

[srodtytul]Przewiew przez okna[/srodtytul]

Pomieszczenia, w których jest wykonywana stała praca, mają być oświetlone światłem dziennym, a jego dostęp zapewniają czyste szyby, okna i świetliki. Oświetlenie dzienne na stanowiskach pracy powinno być dostosowane do rodzaju wykonywanych prac i wymaganej dokładności oraz spełniać wymagania określone w Polskiej Normie.

Gdy okna są przeznaczone do wietrzenia pomieszczeń, pracownik nie powinien mieć problemu z ich łatwym otwieraniem z poziomu podłogi oraz ustawianiem w pożądanym położeniu. Nic nie powinno też utrudniać ich mycia. Mają być tak wykonane, aby nie skraplała się na nich para wodna, szczególnie w takich pomieszczeniach, w których jest dużo wilgoci (jeżeli jest to niemożliwe, trzeba ustawić odpowiednie rynienki, aby woda nie spływała na stanowiska pracy). Ponadto okna powinny być wyposażone w rolety, żaluzje lub inne urządzenia eliminujące nadmiar promieni słonecznych.

[srodtytul]Minimum 14 lub 18 stopni[/srodtytul]

Szef musi też zapewnić odpowiednią temperaturę, wentylację pomieszczeń, zabezpieczać je przed nadmiernymi drganiami i innymi uciążliwościami, a także utrzymać ich czystość. Na pomieszczenia i teren wokół zakładu potrzeba przynajmniej 1,5 l wody na dobę na każdy metr kwadratowy powierzchni podłogi wymagającej zmywania oraz co najmniej 2,5 l na dobę na każdy metr kwadratowy poza budynkami, jeśli wymaga polewania (zieleń, utwardzone ulice, place itp.).

Przepisy określają tylko minimalną temperaturę w pomieszczeniach. Przy lekkiej pracy fizycznej i pracy biurowej nie powinna być ona niższa niż 18 stopni Celsjusza, a na ogół nie niższa niż 14 st. C, chyba że względy technologiczne na to nie pozwalają. Taki poziom ciepła w pomieszczeniach pracy określa § 30 rozporządzenia.

Jak natomiast udowodnić najwyższą dopuszczalną ciepłotę w pracy? W tym celu wykonuje się specjalne badania, bo nie mierzy się jej zwykłym termometrem. Określa ją wskaźnik WBGT (wet bulb globe temperature). Uwzględnia on wpływ temperatury, prędkość ruchu powietrza, wilgotność bezwzględną powietrza oraz średnią temperaturę promieniowania otoczenia. Co prawda jest on przeliczany na stopnie Celsjusza, ale nie oznacza dokładnie temperatury w tej skali. Parametr opisuje Polska Norma PN-85/N-08011 dotycząca ergonomii, a jego wskazania podaje tabela 2 załącznika nr 2 (część C) [link=http://www.rp.pl/aktyprawne/akty/akt.spr;jsessionid=5CB9034AA16A80853C40AFCA75F89A3B?id=167742]rozporządzenia ministra pracy i polityki społecznej z 29 listopada 2002 r. o najwyższych dopuszczalnych stężeniach i natężeniach czynników szkodliwych dla zdrowia w środowisku pracy (DzU nr 217, poz. 1833).[/link]

Wskaźnik ten ustalono dla pięciu poziomów tempa metabolizmu organizmu, związanego z wysiłkiem fizycznym pracownika (spoczynek, praca lekka, umiarkowana, ciężka, bardzo ciężka). Zasadniczo im większy trud, tym WBGT jest niższy. Ale tu ważne jest też przystosowanie się podwładnego do pracy w środowisku gorącym.

Przykładowo osoby niezaaklimatyzowane, czyli pracujące mniej niż siedem dni, w warunkach bardzo ciężkich przy nieodczuwalnym ruchu powietrza, nie mogą mieć w pomieszczeniu więcej niż 18 st. C. Takie same warunki dla pracownika zaaklimatyzowanego pozwalają podnieść ciepłotę pokoju nawet o 5 st. C. Gdyby dotyczyło to jednak stanowiska pracy chronionej, wartości WBGT z tabeli 2 należy obniżyć zgodnie z zaleceniami lekarza lub innymi przepisami szczegółowymi.

Najwyższy wskaźnik WBGT przy lekkiej pracy i u osoby zaaklimatyzowanej w gorącym środowisku wynosi 30 st. C. Gdy jednak ciepłota pomieszczenia spowodowana procesami technologicznymi tyle przekracza, szef musi zapewnić klimatyzowany pokój do wypoczynku nie dalej niż 75 m od miejsca pracy.

Tam jednak, gdzie nie da się uniknąć pracy w gorącym pomieszczeniu, należy zmienić organizację zadań. Przykładowo szefowi wolno skracać czas pracy albo stosować przerwy od wyczerpujących zajęć.

[srodtytul]Z wentylacją lub klimatyzacją[/srodtytul]

Pomieszczenie pracy może – i niejednokrotnie musi – być wentylowane lub klimatyzowane. Doprowadzone do wnętrza powietrze powinno być oczyszczone z pyłów i substancji szkodliwych dla zdrowia. Strumienia powietrza z wentylacji nie należy kierować wprost na stanowisko pracy. Nawiew nie może też powodować przeciągów, wyziębienia lub przegrzewania pomieszczeń, choć nie dotyczy to wentylacji awaryjnej. Tak wynika z rozporządzenia. Z kolei rozdział szósty działu IV [link=http://www.rp.pl/aktyprawne/akty/akt.spr;jsessionid=EA69AC0091E0DCF1E6695E7CA46A5A55?id=166033]rozporządzenia ministra infrastruktury z 12 kwietnia 2002 r. w sprawie warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie (DzU nr 75, poz. 690 ze zm.)[/link], określa zagadnienia związane z wentylacją. Bardziej szczegółowe wymagania dotyczące wentylacji w budynkach mieszkalnych, zamieszkania zbiorowego i użyteczności publicznej wskazują Polskie Normy: PN-83/B-03430/Az3:2000 oraz PN-73/B-03431.

Tam, gdzie w pomieszczeniach pracy wydzielają się substancje szkodliwe dla zdrowia, szef zapewnia taką wymianę powietrza, aby nie dopuścić do przekroczenia wartości najwyższych dopuszczalnych stężeń tych substancji.

Wentylacja nie może jednak pompować powietrza o dowolnej temperaturze. Rozporządzenie w § 36 określa, że maksymalna nie powinna przekraczać 70 st. C przy nawiewie na wysokości nie mniejszej niż 3,5 m od poziomu podłogi stanowiska pracy i 45 st. C w pozostałych przypadkach.

Stosując natomiast klimatyzację lub wentylację mechaniczną, szef ma przy tym: