18 stycznia 2015 r. wejdą w życie zmiany do ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów (dalej: ustawa) wprowadzone ustawą z 10 czerwca 2014 o zmianie ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów oraz ustawy – Kodeks postępowania cywilnego (DzU 2014, poz. 945). Zmieniona ustawa wprowadza szereg nowych instrumentów, które mają zwiększyć efektywność egzekwowania reguł konkurencji w Polsce, a także – kilka istotnych zmian proceduralnych.
Karanie zarządzających
Najbardziej kontrowersyjna zmiana wprowadzona w nowelizacji ustawy dotyczy wprowadzenia możliwości karania osób zarządzających przedsiębiorstwem za umyślne dopuszczenie do naruszenia przez przedsiębiorcę zakazu zawierania antykonkurencyjnych porozumień wymienionych (nazwanych) w art. 6 ust. 1 ustawy (z wyjątkiem zmowy przetargowej) oraz art. 101 ust. 1 lit. a–e traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej (TUE). Kara dla przedsiębiorcy i osoby zarządzającej będzie nakładana w tym samym postępowaniu i w drodze jednej decyzji. Osobom zarządzającym, na które prezes UOKiK nałożył karę, będzie przysługiwać odwołanie od decyzji na takich samych zasadach jak przedsiębiorcy (w nowelizacji termin na złożenie odwołania od decyzji prezesa UOKiK wydłużono do 30 dni). W razie uwzględnienia odwołania przedsiębiorcy przez uchylenie decyzji w części dotyczącej przedsiębiorcy albo jej zmianę w ten sposób, że na przedsiębiorcę nie jest nakładana kara pieniężna, sąd będzie z urzędu również uchylał decyzję w części dotyczącej osoby zarządzającej.
Wprowadzone rozwiązanie budzi liczne wątpliwości. Zastrzeżenia dotyczą w pierwszej kolejności niedookreślonego zakresu podmiotowego odpowiedzialności. Zgodnie z art. 4 pkt 3a ustawy przez osobę zarządzającą rozumie się „kierującego przedsiębiorstwem, w szczególności osobę pełniącą funkcję kierowniczą lub wchodzącą w skład organu zarządzającego przedsiębiorstwem". O ile nie budzi poważniejszych wątpliwości możliwość pociągnięcia do odpowiedzialności członków zarządów spółek, o tyle pojęcie osoby „pełniącej funkcję kierowniczą" wywoływać będzie problemy interpretacyjne. Przede wszystkim dotyczyć one będą możliwości karania innych osób piastujących wyższe stanowiska w strukturach korporacji, które faktycznie zarządzają częścią struktury przedsiębiorstwa.
Wprowadzając możliwość nałożenia bardzo dolegliwej dla osób fizycznych sankcji – do 2 mln zł – w ustawie jednocześnie nie zapewniono na odpowiednim poziomie gwarancji prawa do obrony wynikających z art. 6 europejskiej konwencji praw człowieka (EKPC). Literalna wykładnia niektórych przepisów ustawy pozwala na wniosek, iż osoby takie rzeczonych praw zostały pozbawione. Przykładowo w art. 105d ust. 2 i 105q ustawy przyznano kontrolowanemu, osobie przez niego upoważnionej, posiadaczowi lokalu mieszkalnego, pomieszczenia, nieruchomości lub środka transportu podlegającemu kontroli lub przeszukaniu prawo do odmowy udzielenia informacji lub współdziałania w toku kontroli tylko wtedy, gdy naraziłoby to je lub ich małżonka, wstępnych, zstępnych, rodzeństwo oraz powinowatych w tej samej linii lub stopniu, jak również osoby pozostające w stosunku przysposobienia, opieki lub kurateli, a także osobę pozostającą we wspólnym pożyciu, na odpowiedzialność karną. Można by więc sądzić, że osoba, której grozi pociągnięcie do odpowiedzialności na podstawie art. 6a ustawy, została pozbawiona prawa do odmowy udzielenia informacji lub współpracy w toku kontroli lub przeszukania. Oczywiście, teoretycznie osoba taka może odmówić odpowiedzi na pytanie, powołując się na bezpośrednio skuteczny przepis EKPC. Jednak uzasadnione wydaje się oczekiwanie, aby gwarancje takie wynikały bezpośrednio z ustawy, szczególnie gdy brak współpracy w toku kontroli związany jest z możliwością nałożenia przez prezesa UOKiK dotkliwej sankcji pieniężnej zarówno na tę osobę, jak i przedsiębiorcę.
Analogiczne trudności mogą nastąpić, gdy prezes UOKiK przesłucha w charakterze świadka osobę fizyczną pełniącą funkcję kierowniczą (art. 261 k.p.c. w zw. z art. 84 ustawy).
