Wyjątki od zasady
Zgodnie z art. 509 § 1 k.c. wierzyciel może bez zgody dłużnika przenieść wierzytelność na osobę trzecią, chyba że sprzeciwiałoby się to ustawie, zastrzeżeniu umownemu albo właściwości zobowiązania. Istnieje więc zasada dopuszczalności dokonywania cesji, ale są i wyjątki. Mianowicie istnieć mogą trzy wyjątkowe sytuacje.
Po pierwsze, przepis szczególny może zabraniać dokonywania takiej cesji dla konkretnych przypadków zobowiązań (np. wynikających z czynów niedozwolonych, z prawa pierwokupu, dożywocia). Po drugie, strony w samej umowie mogą dokonać zapisu zabraniającego dokonywania cesji, w tym w szczególności dokonywania jej bez zgody dłużnika.
Po trzecie jest to zabronione, gdy przelew mógłby sprzeciwiać się właściwości zobowiązania. To ostatnie zastrzeżenie może w szczególności dotyczyć wierzytelności o charakterze ściśle osobistym, np. prawa do alimentacji (chociaż z wyjątkiem rat już wymagalnych). Paragraf 2. cytowanego artykułu stanowi, że wraz z wierzytelnością przechodzą na nabywcę wszelkie związane z nią prawa. Oznacza to, że wierzytelność przechodzi na nabywcę w takim stanie, w jakim była w chwili zawarcia umowy o przelew, a więc ze wszystkimi związanymi z nią prawami (np. prawem żądania zaległych odsetek), ale także brakami (np. przedawnieniem).
Ochrona dłużnika
Jak wynika z zacytowanego przepisu, dokonanie cesji może odbyć się całkowicie bez udziału dłużnika. Co zatem będzie w sytuacji, gdy temu przysługuje roszczenie względem pierwotnego wierzyciela? Wracając do przykładu, przyjmijmy, że pan Tomasz po miesiącu użytkowania komputera stwierdził w nim wadę. W związku z tym żąda np. obniżenia ceny i nie zgadza się na zapłatę rat w wysokości wynikającej z umowy. Na szczęście przepisy chronią dłużnika. Zgodnie z art. 513 § 1 przysługują mu przeciwko nabywcy wierzytelności wszelkie zarzuty, które miał przeciwko zbywcy (pierwotnemu wierzycielowi) w chwili powzięcia wiadomości o przelewie. Z kolei w myśl § 2, dłużnik może z przelanej wierzytelności potrącić wierzytelność, która mu przysługuje względem pierwotnego wierzyciela, chociażby stała się wymagalna dopiero po otrzymaniu przez niego informacji o dokonanej cesji. Nie dotyczy to jednak przypadku, gdy wierzytelność przysługująca względem zbywcy stała się wymagalna później, niż ta będąca przedmiotem przelewu.
Ponadto z punktu widzenia przedsiębiorcy, który chciałby sprzedać przysługującą mu wierzytelność względem szczególnego klienta, tj. konsumenta, istotne jest stwierdzenie, że cesja praw z kodeksu cywilnego w żaden sposób nie ogranicza praw konsumentów wynikających z ustawy o szczególnych warunkach sprzedaży konsumenckiej oraz o zmianie kodeksu cywilnego (DzU z 2002 r. nr 141, poz. 1176 ze zm.). A te chronią konsumenta w przypadku wydania mu towaru niezgodnego z umową (mającego wady). Zgodnie z art. 8 tej ustawy może on domagać się nieodpłatnej naprawy, wymiany na nowy. W określonych sytuacjach ma prawo zażądać stosownego obniżenia ceny, a nawet odstąpić od umowy. Innymi słowy, gdy produkt jest wadliwy, można żądać od sprzedawcy naprawy, wymiany lub zwrotu pieniędzy, jeżeli dwie pierwsze możliwości nie wchodzą w grę. Nie będzie miało znaczenia, że sprzedawca ten przelał wierzytelność wynikającą z tej transakcji na inną osobę.
Komu dać pieniądze
Istotną kwestią dla dłużnika może być ta, na czyje ręce powinien spełnić świadczenie. Mówiąc wprost, komu ma zapłacić, aby skutecznie zwolnić się z długu. W naszym przykładzie jest to pytanie o to, komu pan Tomasz powinien zapłacić kolejną ratę za komputer. Odpowiedź przynoszą art. 512 i 515 kodeksu cywilnego. W myśl tego pierwszego dopóki zbywca nie zawiadomił dłużnika o przelewie, dopóty spełnienie świadczenia do rąk poprzedniego wierzyciela ma skutek względem nabywcy, chyba że w chwili spełnienia świadczenia dłużnik wiedział o przelewie. Przepis ten stosuje się odpowiednio do innych czynności prawnych dokonanych między dłużnikiem a poprzednim wierzycielem. Jasno z tego wynika, że to w interesie nowego wierzyciela jest powiadomić dłużnika o wprowadzonej zmianie. W przeciwnym wypadku, czyli gdy dłużnik z żadnego źródła nie otrzymał takiej informacji, ma pełne prawo np. przelać środki na dotychczasowy rachunek, świadcząc swojemu pierwotnemu wierzycielowi. Z kolei zgodnie z art. 515, jeżeli dłużnik, który otrzymał o przelewie pisemne zawiadomienie pochodzące od zbywcy, spełnił świadczenie do rąk nabywcy wierzytelności, zbywca może powołać się wobec dłużnika na nieważność przelewu albo na zarzuty wynikające z jego podstawy prawnej tylko wtedy, gdy w chwili spełnienia świadczenia były one dłużnikowi wiadome.
