Kiedy kierownik jednostki nie odpowie za błędy w sprawozdaniu finansowym

Powstanie błędów w sprawozdaniu finansowym wynika z niedopatrzeń, zaniedbań, niewłaściwego stosowania zasad rachunkowości, błędów arytmetycznych. Niekiedy są skutkiem celowych działań, które można określić jako tzw. kreatywną księgowość. Błędy w sprawozdaniu nie świadczą najlepiej o jakości prowadzenia ksiąg rachunkowych spółki, a jedną z pierwszych osób pociągniętych do odpowiedzialności za nieprawidłowości będzie kierownik jednostki.

Z przepisów ustawy o rachunkowości (dalej: uor) wynika, że są sytuacje, kiedy kierownik jednostki będzie odpowiedzialny za błędy w sprawozdaniu, ale w ograniczonym zakresie.

W jakim zakresie

Odpowiedzialność związana z prowadzeniem ksiąg rachunkowych i sprawozdawczością jednostki można podzielić na cywilną i karną. Kwestia ta została uregulowana przede wszystkim w ustawie o rachunkowości oraz kodeksie karnym skarbowym i kodeksie karnym .

W ustawie o rachunkowości występuje odpowiedzialność za wykonywanie określonych w niej obowiązków oraz za ewentualną szkodę wyrządzoną spółce w konsekwencji błędów w sprawozdaniu, a także za niedopełnienie tych obowiązków (odpowiedzialność cywilna i karna). Kierownik jednostki i rada nadzorcza muszą dodatkowo zapewnić sporządzenie sprawozdania finansowego zgodnie z uor. Kodeks karny skarbowy przewiduje kary za niespełnienie obowiązku prowadzenia ksiąg (art. 60 ust. 1 i 4) oraz za nierzetelne lub nienależyte prowadzenie ksiąg (art. 61).

Kodeks karny natomiast czyni odpowiedzialnym m.in. kierownika jednostki (jako podmiot zajmujący się sprawami gospodarczymi spółki) za wyrządzenie szkody majątkowej w wyniku nadużycia uprawnień, bądź niedopełnienie obowiązków (art. 296). Ponadto, kierownik jednostki wraz z innymi osobami zajmującymi się rachunkowością jednostki, odpowie za szkodę powstałą jako wynik nieprowadzenia lub nierzetelnego prowadzenia dokumentacji działalności gospodarczej (art. 303).

Wymagania odnośnie do prowadzenia ksiąg rachunkowych i sprawozdawczości finansowej przewidziane w uor oraz podmioty odpowiedzialne za ich spełnienie przedstawiają się tak, jak w zestawieniu >patrz tabela.

Nie da się scedować

Podmiotem odpowiedzialnym za wypełnienie obowiązków określonych w uor, w tym za prowadzenie ksiąg rachunkowych, jest kierownik jednostki. Warto podkreślić, że nawet zlecenie prowadzenia ksiąg rachunkowych podmiotowi zewnętrznemu nie zdejmuje z kierownika jednostki tej odpowiedzialności. W przypadku nieprawidłowości w zakresie rachunkowości, odpowie za nie kierownik jednostki, natomiast odpowiedzialność podmiotu zewnętrznego wynika z prawa cywilnego (za wyrządzenie szkody i niewywiązanie się z warunków umowy).

Z kolei za szkodę dla spółki, gdy taka powstanie w wyniku sporządzenia sprawozdania finansowego niezgodnie z uor, odpowiadają solidarnie kierownik jednostki oraz rada nadzorcza. Jednak konsekwencją sporządzenia błędnego sprawozdania nie zawsze będzie szkoda dla spółki. Należy podkreślić, że jeśli błędy w sprawozdaniu nie spowodowały żadnego uszczerbku, to odpowiedzialność cywilna za sporządzenie sprawozdania niezgodnie z uor nie powstanie, w przeciwieństwie do odpowiedzialności karnej określonej w uor.

Odpowiedzialność określoną w kodeksie karnym skarbowym ponosi sprawca czynu zabronionego, czyli np. księgowy (zarówno pracownik spółki, jak i pracownik zewnętrznego biura rachunkowego), wprowadzający fałszywe dane rachunkowe, i ewentualni współsprawcy, w tym także kierownik jednostki, ale tylko jeśli zaniedbał obowiązki związane z nadzorem. Z przepisów kodeksu karnego skarbowego wynika zatem, że odpowiedzialność karna kierownika nie powstanie w każdej sytuacji.

Warto zauważyć, że odpowiedzialność karna opisana w uor wynika już z samego faktu nierzetelnego prowadzenia ksiąg rachunkowych, natomiast odpowiedzialność z kodeksu karnego powstaje tylko wtedy, gdy ktoś (spółka lub inny podmiot) poniesie szkodę.

Niedopełnienie obowiązków i wyrządzenie szkody

Ustawa o rachunkowości przewiduje kary za niedopełnienie opisanych wyżej obowiązków w zakresie rachunkowości i sprawozdawczości. Kara grzywny i pozbawienia wolności do dwóch lat lub obie kary łącznie grożą zatem kierownikowi jednostki oraz członkom rady nadzorczej.