MSSF o skonsolidowanych sprawozdaniach finansowych

W maju tego roku Rada ds. międzynarodowych standardów rachunkowości (IASB) opublikowała pięć standardów dotyczących sporządzania skonsolidowanych sprawozdań finansowych, wspólnych przedsięwzięć oraz ujawnień zaangażowania w inne jednostki. Wprowadzają one wiele nowych rozwiązań istotnych dla grup kapitałowych.

Największe zmiany wiążą się z wprowadzeniem trzech nowych międzynarodowych standardów sprawozdawczości finansowej (MSSF):

- nr 10 „Skonsolidowane sprawozdania finansowe” (Consolidated Financial Statements),

- nr 11 „Wspólne przedsięwzięcia” (Joint Arrangements),

- nr 12 „Ujawnianie informacji na temat zaangażowania w innych jednostkach” (Disclosure of Involvement with Other Entities).

Zmiany w MSSF nr 27 „Skonsolidowane i jednostkowe sprawozdania finansowe” (Consolidated and Separate Financial Statements) i MSSF nr 28 „Inwestycje w jednostkach stowarzyszonych” (Investments in Associates) są w większości konsekwencją wprowadzenia nowych standardów.

Konsekwencje kryzysów finansowych

Wydanie MSSF 10 i 12 jest w pewnym stopniu następstwem ostatnich kryzysów finansowych, spektakularnych upadków wielkich firm i pojawiających się głosów krytycznych wobec dotychczasowych regulacji w zakresie rachunkowości.

Inwestorzy i analitycy argumentowali, że obowiązujące standardy nie gwarantowały odzwierciedlenia w skonsolidowanych sprawozdaniach finansowych pełnego narażenia na ryzyko związane chociażby z inwestycjami w jednostki specjalnego przeznaczenia oraz inne struktury finansowe (np. systemy sekuratyzacji).

Już wiosną 2008 roku międzynarodowy zespół ekspertów Grupy G7 wydał raport adresowany do IASB, by niezwłocznie zajęła się kwestiami rozliczania i ujawniania w sprawozdaniach finansowych umów pozabilansowych (np. relacji umownych z inwestorami posiadającymi udziały w jednostkach stowarzyszonych), dążąc do ujednolicenia światowych regulacji w tym zakresie.

Nowa definicja kontroli

Nowy  MSSF 10 zastąpi wytyczne w sprawie określania kontroli i sporządzania skonsolidowanych sprawozdań finansowych zawarte w obecnie obowiązującym MSR 27 oraz w interpretacji SKI-12 „Konsolidacja – jednostki specjalnego przeznaczenia”.

MSSF 10 zmienia definicję kontroli w taki sposób, aby dla wszystkich jednostek, w które zainwestował podmiot sporządzający skonsolidowane sprawozdanie finansowe, obowiązywały te same kryteria jej określania. Według nowej definicji o kontroli inwestora nad jednostką możemy mówić tylko wtedy, gdy spełnione są łącznie warunki:

- inwestor ma władzę nad przedmiotem inwestycji, dającą mu zdolność kierowania jej istotnymi działaniami (szczególnie działaniami mającymi wpływ na zwroty z tytułu uczestniczenia w jednostce przez inwestora),

- inwestor ma prawo do zmiennych zwrotów z tytułu zaangażowanych środków w podmiot inwestycji,

- inwestor ma możliwość użycia swojej władzy nad podmiotem inwestycji poprzez określenie kwoty zwrotów z tytułu uczestniczenia w niej.

Sprawowanie kontroli zostało więc zdefiniowane jako możliwość sprawowania władzy nad działalnością innej jednostki, niezależnie czy sprawujący z tej możliwości korzysta.

Warto zwrócić uwagę, że MSSF 10 stosuje termin zwroty, a nie korzyści, by podkreślić, że inwestycja niekoniecznie musi dawać pozytywne skutki. Obecna definicja w MSR 27 interpretowana jest wyłącznie w kategoriach korzyści.

MSSF 10 zawiera przykłady zwrotów z inwestycji, takich jak: dywidendy, inne udziały w zysku, zmiany wartości inwestycji, wynagrodzenie z tytułu świadczenia usług, udziały pozostające po likwidacji jednostki, a także zwroty niedostępne dla innych wspólników.

MSSF 10 podaje następujący przykład dwu lub więcej inwestorów posiadających prawa kierowania istotnymi działaniami jednostki.

Przykład

Dwaj inwestorzy dokonują inwestycji w celu rozwoju i sprzedaży produktu medycznego. Jeden z nich odpowiada za opracowanie receptury i uzyskanie pozwolenia na produkcję i sprzedaż produktu, w tym zakresie sam podejmuje wszystkie decyzje.

Po uzyskaniu wszelkich pozwoleń drugi inwestor zajmuje się produkcją i sprzedażą, w tym zakresie sam podejmuje wszystkie decyzje. Jeżeli wszystkie działania – zarówno rozwój produktu i jego rejestracja, jak i produkcja oraz marketing – są istotnymi działaniami, każdy z inwestorów musi określić, czy jest w stanie kierować działaniami, które mają największy wpływ na zwroty osiągane z inwestycji.

Wobec tego każdy inwestor musi ocenić, czy jest w stanie kierować działaniami, które mają największy wpływ na zwroty uzyskiwane z inwestycji, czyli ocenić, czy to rozwój produktu  i rejestracja, czy  produkcja i sprzedaż są działaniami, które mają największy wpływ na zwroty uzyskiwane z inwestycji.

Czasem wystarczy mniej niż połowa głosów

Jak widać, kontrola nad jednostką może wynikać z istniejących praw głosu lub być bardziej złożona i wynikać z zapisów umownych.

O kontroli możemy także mówić, gdy jednostka sporządzająca skonsolidowane sprawozdanie finansowe posiada mniej niż połowę praw głosu, podczas gdy pozostali wspólnicy są rozproszeni i nie współpracują ze sobą w trakcie wykonywania funkcji właścicielskich.

MSSF 10 podaje przykład inwestora posiadającego niekontrolujący udział w prawach głosu (czyli mniej niż połowę).

Przykład

Inwestor nabywa 48 proc. praw głosu w przedmiocie inwestycji.

Pozostałe prawa głosu znajdują się w posiadaniu tysięcy akcjonariuszy, z których żaden nie posiada więcej niż 1 proc. głosów. Żaden z akcjonariuszy nie zawarł jakiejkolwiek umowy dotyczącej podejmowania wspólnych decyzji.

Na podstawie proporcji wielkości praw głosu przysługujących inwestorowi w stosunku do wielkości praw głosu pozostałych akcjonariuszy inwestor stwierdził, że posiada wystarczający pakiet do przejęcia kontroli.

IASB oczekuje, że dzięki nowej definicji kontroli trudniej będzie uniknąć obowiązku konsolidacji chociażby poprzez transfer części aktywów do jednostek specjalnego przeznaczenia.

W dalszym ciągu pozostawiono jednostkom dominującym możliwość niesporządzania skonsolidowanych sprawozdań finansowych.

Kiedy nie trzeba wspólnego sprawozdania