Należności z tytułu nienależnie pobranych świadczeń społecznych przedawniają się po upływie dziesięciu lat, licząc od dnia uprawomocnienia się decyzji ustalającej należność. Natomiast należności zabezpieczone hipoteką lub zastawem się nie przedawniają.
Gdy osoba pobierająca świadczenia zawiadomiła organ je wypłacający o okolicznościach powodujących ustanie prawa do świadczeń albo wstrzymanie ich wypłaty, a mimo to świadczenia były nadal wypłacane, kwoty nienależnie pobrane musi zwrócić z odsetkami za zwłokę.
Kwoty nienależnie pobranych świadczeń ustalone prawomocną decyzją oraz odsetki i koszty upomnienia potrąca się z wypłacanych świadczeń, a jeżeli prawo do nich nie istnieje – ściąga się w trybie przepisów o postępowaniu egzekucyjnym w administracji. Nienależnie pobrane świadczenia mogą być zabezpieczane hipoteką przymusową i ustawowym prawem zastawu, z wyjątkiem gdy potrąca się je z bieżąco wypłacanych rent czy emerytur. Ma to wpływ m.in. na moment przedawnienia.
Jakie skutki
W zakresie nieuregulowanym w art. 139–141 ustawy emerytalnej do egzekucji ze świadczeń pieniężnych stosuje się odpowiednio przepisy kodeksu postępowania cywilnego albo przepisy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji.
Od kwot nienależnie pobranych świadczeń, które rozłożono na raty albo których termin płatności odroczono, nie nalicza się odsetek, począwszy od dnia wpływu wniosku o udzielenie tych ulg. Rozłożenie na raty należności za nienależnie pobrane świadczenia albo odroczenie terminu ich płatności następuje w formie umowy.
Jeżeli dłużnik nie spłaci w terminie rat ustalonych przez ZUS, pozostała kwota staje się natychmiast wymagalna wraz z odsetkami w wysokości i na zasadach określonych w prawie cywilnym. Należności, których termin płatności odroczono lub które rozłożono na raty, nie podlegają potrąceniu z wypłacanych świadczeń.
Jeżeli wpłata z racji nienależnie pobranych świadczeń nie pokrywa całej kwoty, w pierwszej kolejności zalicza się ją na pokrycie w całości kosztów upomnienia i kosztów egzekucyjnych, a pozostałą część proporcjonalnie na kwotę nienależnie pobranych świadczeń oraz odsetek w stosunku, w jakim w dniu wpłaty pozostaje kwota nienależnych świadczeń do odsetek. Te zasady stosuje się też do pieniężnych świadczeń innych niż z ubezpieczeń społecznych, wypłacanych przez ZUS na mocy odrębnych przepisów.
ZUS może dochodzić zwrotu należności w trybie egzekucji administracyjnej. Stanie się tak, gdy osoby utraciły prawo do świadczenia czy nie istniało prawo do niego, a także wtedy gdy emeryturę czy rentę nienależnie pobrała inna osoba niż wskazana w decyzji ZUS.
Bez obowiązku zwrotu
Gdy zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności, ZUS może:
- odstąpić od żądania zwrotu nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części,
- zmniejszyć wysokość potrąceń lub
- zawiesić dokonywanie tych potrąceń na nie dłużej niż 12 miesięcy.
Decyzję w tej sprawie może podjąć uprawniony dyrektor właściwego oddziału ZUS. O zastosowaniu ulg w spłacie należności czy odstąpieniu od żądania jej zwrotu w całości przesądzają szczególnie uzasadnione okoliczności, wskazane przez zainteresowanego, potwierdzone postępowaniem wyjaśniającym (m.in. wywiadem społecznym).
Ustawodawca nie wymienia tych okoliczności, ale są nimi m.in.
- śmierć osoby zobowiązanej do zwrotu, która nie pozostawiła żadnego majątku,
- brak możliwości ustalenia osoby zobowiązanej do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń,
- ciężka choroba własna lub członka rodziny, powódź lub pożar i inne okoliczności powodujące szczególne trudności materialne zobowiązanego do zwrotu nienależnie pobranej emerytury lub renty,
- brak majątku u zobowiązanego do zwrotu, z którego można dochodzić nienależnie pobranych świadczeń.
