Oskładkowanie świadczeń z zfśs

Prawdą jest, że świadczenia z funduszu socjalnego powinny uwzględniać sytuację rodzinną, materialną i osobistą uprawnionych do korzystania z niego.

Natomiast zbyt daleko idąca jest koncepcja, że jest to warunek decydujący o zwolnieniu wartości świadczeń przyznanych pracownikom z podstawy wymiaru składek. Trudno bowiem stosować kryterium socjalne, wydając paczki dla dzieci pracowników czy organizując imprezę dla załogi.

O zwolnieniu ze składek świadczenia sfinansowanego z zfśs przesądza spełnienie łącznie dwóch warunków. Po pierwsze – musi ono stanowić realizację celu socjalnego. Po drugie – musi być sfinansowane ze środków zgromadzonych na koncie zfśs.

Tak wynika z treści § 2 ust. 1 pkt 19 rozporządzenia ministra pracy i polityki socjalnej z 18 grudnia 1998 w sprawie szczegółowych zasad ustalania podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe (DzU nr 161, poz. 1106 ze zm.; dalej rozporządzenie).

Usługi i świadczenia

Powyższy przepis stanowi, że podstawy wymiaru składek nie stanowią świadczenia finansowane ze środków przeznaczonych na cele socjalne w ramach zakładowego funduszu świadczeń socjalnych.

Rodzaje tej działalności określa natomiast ustawa z 4 marca 1994 o zakładowym funduszu świadczeń socjalnych (tekst jedn. DzU z 1996 r. nr 70, poz. 335 ze zm.) w art. 2 pkt 1.

Wymienia usługi świadczone przez pracodawców na rzecz różnych form wypoczynku, działalności kulturalno-oświatowej, sportowo-rekreacyjnej, opieki nad dziećmi w żłobkach, klubach dziecięcych, przedszkolach oraz w innych formach wychowania przedszkolnego, udzielanie pomocy materialnej  rzeczowej lub finansowej, a także zwrotnej lub bezzwrotnej pomocy na cele mieszkaniowe na warunkach określonych w umowie.

Nie ma więc wątpliwości, że paczki dla dzieci,  świąteczne bony towarowe dla pracowników, współfinansowane bilety do kina czy teatru, dofinansowanie karnetów na basen bądź organizacja imprez dla pracowników mieszczą się w pojęciu celów socjalnych. Stanowią bowiem formę zaspokajania potrzeb materialnych i kulturalnych pracowników.

Warunek wyłączenia

Warunkiem zwolnienia ze składek jest nie tylko to, by świadczenie miało socjalny cel, ale by zostało sfinansowane z zfśs. Sfinansowanie ich ze środków pochodzących z innego źródła wyklucza możliwość skorzystania ze zwolnienia. W ten sposób ograniczona została globalna kwota środków podlegających wyłączeniu z podstawy wymiaru składek w danej firmie.

Pracodawca nie może bowiem dowolnie powiększać tego funduszu w celu przekazania pracownikom nieoskładkowanych kwot w zwiększonej wysokości.

Fundusz ten jest bowiem tworzony z odpisów, których wysokość jest ustawowo określona, oraz z innych środków, wyraźnie wskazanych w ustawie (np. darowizn czy odsetek od środków zgromadzonych na koncie zfśs). Odpisy można jedynie obniżyć (poza sferą budżetową).

Z przepisów nie wynika natomiast konieczność, aby świadczenia te zostały przez pracodawcę przyznane pracownikowi ściśle zgodnie z zasadami przewidzianymi w ustawie o funduszu socjalnym.

Prawidłowy podział

Ustawa o zfśs określa kryteria, jakimi powinien się kierować pracodawca przy rozdysponowaniu środków z zfśs na rzecz pracowników. W szczególności nakazuje mu uwzględnić sytuację życiową, rodzinną i materialną pracownika.

Sąd Najwyższy w kilku orzeczeniach (m.in. w wyroku z 23 października 2008, II PK 74/08) wskazał, że w celu spełnienia kryterium socjalnego pracodawca powinien różnicować ulgowe świadczenia przekazywane pracownikom ze względu na sytuację życiową, rodzinną i materialną pracowników.

Wymóg różnicowania wysokości świadczeń nie oznacza jednak obowiązku przekazania świadczeń tylko niektórym pracownikom, znajdującym się w najtrudniejszej sytuacji. Ponadto SN w powołanym orzeczeniu wskazał, że nie dotyczy ono wszystkich świadczeń przekazywanych z zfśs, a jedynie świadczeń ulgowych.

Ustawa o zfśs określa także skutek naruszenia przez pracodawcę wspomnianych zasad. W takim wypadku zakładowa organizacja związkowa (przy jej braku – reprezentacja pracowników) może domagać się od pracodawcy, by zwrócił do zfśs środki w wysokości kwot, które zostały rozdysponowane z naruszeniem kryterium socjalnego.

Nadinterpretacja

Składki na ubezpieczenia społeczne, zdrowotne, FP i FGŚP stanowią rodzaj daniny publicznej.  Zasada ustalania podstawy ich wymiaru powinna zatem wynikać wprost z przepisów prawa.

W mojej ocenie dokonanie wspomnianej wyżej wykładni § 2 ust. 1 pkt 19 rozporządzenia, która prowadzi do wyłączenia zastosowania tego przepisu i w konsekwencji zwiększenia podstawy wymiaru składek, jest całkowicie nieuzasadnione. Tym bardziej że taka interpretacja nie wynika z wykładni językowej przepisu.

Ponadto przyjęcie, że określone świadczenia, które zostały przyznane pracownikom po równo, np. paczki dla dzieci, zostały przyznane z naruszeniem zasad dysponowania środkami z zfśs i w związku z tym stanowią podstawę wymiaru składek, jak na ironię dotykałoby wszystkich pracowników po równo.

Pośród tych, którzy otrzymali te świadczenia, znaleźliby się bowiem pracownicy zarówno w lepszej, jak i gorszej sytuacji materialnej. Bez względu na ich sytuację życiową, rodzinną i materialną zostaliby zatem obarczeni negatywnymi skutkami takiej interpretacji, bo musieliby ponieść koszt składek finansowanych w ich części od wartości przyznanego profitu.

Zatem skutek takiej pozornej ochrony poszanowania kryterium socjalnego przy dysponowaniu środkami z zfśs wydaje się zupełnie odwrotny od zamierzonego. Ponadto sam charakter określonych świadczeń, takich jak paczki dla dzieci czy impreza zakładowa dla pracowników, przesądza o tym, że przyznanie ich pracownikom po równo nie stanowi naruszenia kryterium socjalnego.

W całej tej sprawie nie bez znaczenia pozostają przyczyny naruszania przez pracodawców kryterium socjalnego przy dysponowaniu środkami z zfśs. W celu ustalenia sytuacji życiowej, rodzinnej i materialnej pracownika pracodawca zmuszony jest żądać ujawnienia przez podwładnego informacji wrażliwych. Zdaniem ZUS nie wystarczy bowiem różnicowanie świadczeń ze względu na dochody osiągane przez pracownika u danego pracodawcy.