Należy zacząć od analizy ustawy z 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami. W jej art. 81 postanowiono, po pierwsze, że - w trybie określonym odrębnymi przepisami dotacja na prace konserwatorskie, restauratorskie lub roboty budowlane przy zabytku wpisanym do rejestru lub znajdującym się w gminnej ewidencji zabytków może być udzielona przez organ stanowiący gminy, powiatu lub samorządu województwa, na zasadach określonych w podjętej przez ten organ uchwale. Po drugie - dotacja, w zakresie określonym w art. 77, może być udzielona w wysokości do 100 proc. nakładów koniecznych na wykonanie przez wnioskodawcę prac konserwatorskich, restauratorskich lub robót budowlanych przy zabytku wpisanym do rejestru lub znajdującym się w gminnej ewidencji zabytków.
Czytaj więcej:
W orzecznictwie regionalnych izb obrachunkowych akcentuje się, że właściwość rad gmin w w/w sprawach winna być rozumiana jako uprawnienie do określenia ogólnych i generalnych zasad: komu mogą być udzielne dotacje, jakie czynności ma wykonać podmiot ubiegający się o dotację, aby mógł ją otrzymać, a także, na jakie zadanie może być udzielana dotacja
Kluczowe znaczenie mają jednak zapisy w art. 77 omawianej ustawy. W ust. 1 postanowiono, że dotacja może obejmować nakłady konieczne na:
1) sporządzenie ekspertyz technicznych i konserwatorskich;
2) przeprowadzenie badań konserwatorskich lub architektonicznych;
3) wykonanie dokumentacji konserwatorskiej;
4) opracowanie programu prac konserwatorskich i restauratorskich;
5) wykonanie projektu budowlanego zgodnie z przepisami Prawa budowlanego;
6) sporządzenie projektu odtworzenia kompozycji wnętrz;
7) zabezpieczenie, zachowanie i utrwalenie substancji zabytku;
8) stabilizację konstrukcyjną części składowych zabytku lub ich odtworzenie w zakresie niezbędnym dla zachowania tego zabytku;
9) odnowienie lub uzupełnienie tynków i okładzin architektonicznych albo ich całkowite odtworzenie, z uwzględnieniem charakterystycznej dla tego zabytku kolorystyki;
10) odtworzenie zniszczonej przynależności zabytku, jeżeli odtworzenie to nie przekracza 50 proc. oryginalnej substancji tej przynależności;
11) odnowienie lub całkowite odtworzenie okien, w tym ościeżnic i okiennic, zewnętrznych odrzwi i drzwi, więźby dachowej, pokrycia dachowego, rynien i rur spustowych;
12) modernizację instalacji elektrycznej w zabytkach drewnianych lub w zabytkach, które posiadają oryginalne, wykonane z drewna części składowe i przynależności;
13) wykonanie izolacji przeciwwilgociowej;
14) uzupełnianie narysów ziemnych dzieł architektury obronnej oraz zabytków archeologicznych nieruchomych o własnych formach krajobrazowych;
15) działania zmierzające do wyeksponowania istniejących, oryginalnych elementów zabytkowego układu parku lub ogrodu;
16) zakup materiałów konserwatorskich i budowlanych, niezbędnych do wykonania prac i robót przy zabytku wpisanym do rejestru, o których mowa w pkt 7–15;
17) zakup i montaż instalacji przeciwwłamaniowej oraz przeciwpożarowej i odgromowej.
Jakkolwiek organ stanowiący posiada umocowanie prawne w art. 81 ustawy, do wprowadzenia m.in. zasad udzielania dotacji, to nie może tego upoważnienia zrealizować w dowolny sposób. Oznacza to, że nie może m.in. modyfikować dopuszczalnych ustawowo celów, które mogą być finansowane dotacyjne. Na te kwestie zwrócono uwagę w uchwale Kolegium RIO w Krakowie z 22 lutego 2023 r.
W podanym dokumencie stwierdzono naruszenie prawa polegające na tym, że rada gminy ustaliła katalog prac objętych dotacją, a wśród nich m.in.:
- przeprowadzenie badań konserwatorskich, architektonicznych lub archeologicznych;
- modernizację instalacji elektrycznej.
W ramach oceny prawnej organ nadzoru wskazał m.in., że przepisy art. 77 ww. ustawy nie wymieniają badań archeologicznych, których definicja zawarta jest w art. 3 pkt 11 ustawy, a gdzie postanowiono, że – badania archeologiczne – to działania mające na celu odkrycie, rozpoznanie, udokumentowanie i zabezpieczenie zabytku archeologicznego. W konsekwencji, zdaniem organu nadzoru zakres działań określanych w ustawie jako „badania archeologiczne” nie podlega dotacji, gdyż nie mieści się w katalogu prac określonych w art. 77 ustawy.
Niezależnie od powyższego organ nadzoru podważył możliwość dotowania modernizacji (wszelkich) instalacji elektrycznych. Podkreślono, że w zakresie instalacji, dotacja może dotyczyć jedynie tych, które stanowią wyposażenie w zabytkach drewnianych lub w zabytkach, które posiadają oryginalne, wykonane z drewna części składowe i przynależności. Gmina nie jest uprawniona do żadnej modyfikacji ustawowego katalogu. Zakres prac objętych dotacją z budżetu jednostki samorządu terytorialnego na odpowiednio „badania archeologiczne” i „modernizację instalacji elektrycznej” wykracza poza upoważnienie ustawowe określone w art. 81 u.o.z.o.z., co pozostaje również w sprzeczności z art. 94 konstytucji, który jednoznacznie określa, że stanowienie prawa miejscowego następuje nie tylko na podstawie, lecz także w granicach upoważnień ustawowych.
Jaki wniosek
Katalog dotowania zabytków określa ustawa. Organ stanowiący jednostki samorządu terytorialnego nie może w dowolny sposób modyfikować tego katalogu. W konsekwencji zarzuty RIO są prawnie uzasadnione.
