Upadłość to szansa czy trwałe piętno?

Różnice między amerykańskim a polskim podejściem do upadłości mają charakter nie tylko normatywny, lecz także kulturowy. W Stanach Zjednoczonych bankructwo od dekad funkcjonuje jako element naturalnego cyklu gospodarczego. Federalny Bankruptcy Code oparty jest na koncepcji fresh start – założeniu, że uczciwy, choć niewypłacalny dłużnik powinien mieć realną możliwość powrotu do aktywności ekonomicznej. Upadłość nie jest tam sankcją moralną, lecz instrumentem porządkującym relacje rynkowe i umożliwiającym ponowną alokację kapitału.

W polskim porządku prawnym, mimo istotnych zmian legislacyjnych ostatnich lat, niewypłacalność wciąż bywa postrzegana jako osobista porażka. Społeczna stygmatyzacja bankructwa wpływa na decyzje przedsiębiorców i konsumentów, którzy często zwlekają z podjęciem formalnych działań oddłużeniowych, nawet gdy byłoby to ekonomicznie racjonalne.

Model amerykański

W odniesieniu do osób fizycznych amerykański system przewiduje przede wszystkim dwa tryby: Chapter 7 i Chapter 13.

Chapter 7 umożliwia stosunkowo szybkie oddłużenie – często w ciągu kilku miesięcy – przy zachowaniu części majątku objętej ustawowymi wyłączeniami (exemptions). Powyższa procedura nie zakłada planu spłaty. Aby sprawa była rozpoznawana w ww. trybie, dłużnik musi przejść tzw. means test, czyli wykazać, że jego dochód (liczony z ostatnich sześciu miesięcy) jest poniżej mediany w danym stanie lub że nie ma realnej zdolności do spłaty wierzycieli.

Chapter 13 pozwala na restrukturyzację zobowiązań poprzez realizację planu spłaty w okresie trzech–pięciu lat, z możliwością umorzenia pozostałych długów po jego wykonaniu.

Kluczowym mechanizmem ochronnym jest automatic stay, czyli automatyczne wstrzymanie wszelkich działań egzekucyjnych już z chwilą złożenia wniosku o upadłość. Ochrona powstaje natychmiast, bez oczekiwania na formalne rozstrzygnięcie sądu. System dopuszcza także ponowne skorzystanie z procedury po upływie określonych terminów, co wzmacnia koncepcję realnej „drugiej szansy”.

Upadłość przedsiębiorców

Najbardziej wyraźne różnice pojawiają się w odniesieniu do przedsiębiorców. W ramach Chapter 11 zasadą jest kontynuowanie działalności przez dłużnika jako debtor in possession. Dotychczasowy zarząd pozostaje przy sterze, działając pod nadzorem sądu i organu nadzorczego (U.S. Trustee). Celem postępowania jest zachowanie wartości przedsiębiorstwa i umożliwienie jego restrukturyzacji.

W wyjątkowych sytuacjach sąd może powołać trustee, który przejmuje zarządzanie firmą. Również wówczas dopuszczalne jest prowadzenie działalności, jeżeli służy to zwiększeniu poziomu zaspokojenia wierzycieli – przykładowo poprzez sprzedaż przedsiębiorstwa jako funkcjonującego podmiotu (going concern).

Model amerykański koncentruje się zatem na ochronie wartości ekonomicznej biznesu i utrzymaniu jego potencjału rynkowego.

W Polsce po ogłoszeniu upadłości przedsiębiorcy syndyk obejmuje zarząd nad majątkiem upadłego. Może on prowadzić przedsiębiorstwo wyłącznie w zakresie uzasadnionym potrzebą zabezpieczenia lub lepszej sprzedaży majątku, jednak zasadniczym celem postępowania pozostaje likwidacja masy upadłości i podział środków pomiędzy wierzycieli. Funkcję „ratowania biznesu” pełnią przede wszystkim postępowania restrukturyzacyjne, nie zaś klasyczna upadłość.

Polskie prawo przewiduje również wyraźne regulacje antykorupcyjne – syndyk nie może nabywać rzeczy ani praw pochodzących ze sprzedaży w postępowaniu, w którym pełni funkcję. Rozwiązanie to ma zapewnić bezstronność i transparentność procesu.

Czas i formalizm w Polsce

Polska upadłość ma charakter ściśle sądowy. To sąd, po stwierdzeniu przesłanek niewypłacalności, ogłasza upadłość. Ochrona przed egzekucją powstaje dopiero z chwilą jej ogłoszenia, a nie już w momencie złożenia wniosku – co odróżnia system od amerykańskiego automatic stay.

W sprawach konsumenckich bez majątku postępowanie do momentu rozstrzygnięcia o oddłużeniu trwa zazwyczaj od 6 do 12 miesięcy od ogłoszenia upadłości. Jeżeli sąd ustali plan spłaty, jego wykonywanie trwa co do zasady do 36 miesięcy, a w wyjątkowych przypadkach – do 84 miesięcy.

W sprawach z majątkiem procedura jest dłuższa, ponieważ obejmuje likwidację składników majątkowych przez syndyka. Część likwidacyjna trwa najczęściej od 12 do 24 miesięcy, po czym – w razie ustalenia planu spłaty – dochodzi okres jego realizacji. W bardziej złożonych przypadkach całe postępowanie może potrwać kilka lat.

Kierunek zmian

Polski system ewoluuje w stronę większej efektywności, m.in. poprzez cyfryzację postępowań i zmiany dotyczące widoczności danych w rejestrach publicznych. Niemniej jednak różnice między systemem amerykańskim a polskim mają charakter nie tylko prawny, lecz także mentalnościowy.

W Stanach Zjednoczonych bankructwo stanowi element gospodarczej „kreatywnej destrukcji”. W Polsce wciąż bywa postrzegane jako ostateczna porażka.

Porównanie obu modeli pokazuje odmienne akcenty: w USA priorytetem jest szybkie oddłużenie i ochrona wartości przedsiębiorstwa, w Polsce – formalizm proceduralny i funkcja likwidacyjna. Trwała zmiana wymaga nie tylko modyfikacji przepisów, lecz także przekształcenia społecznej percepcji niewypłacalności – z piętna w racjonalne narzędzie regulacyjne gospodarki rynkowej.