Kara umowna – kiedy można zaliczyć do kosztów podatkowych

Tak orzekł NSA 3 października 2012 r. (II FSK 2597/11).

W związku z zamiarem przejęcia czeskiego koncernu spółka A zawarła umowę o współpracy ze spółką B, która dysponowała istotną wiedzą na temat tego koncernu oraz miała wspierać jej działania w procesie prywatyzacji. Spółka A zobowiązała się, że w przypadku pomyślnego przebiegu transakcji zaoferuje spółce współpracującej (B) sprzedaż części lub całości udziałów w podmiotach zależnych. Jednak wartość tych aktywów w roku, w którym miały być zbyte, znacząco odbiegała od wartości ustalonej w umowie ogólnej.

Transakcja spowodowałaby znaczącą stratę przychodów czeskiego koncernu, a pośrednio także spółki A. Co więcej, mogłaby stanowić podstawę postawienia wobec członków władz spółki A zarzutu działania na jej szkodę. Spółka A postanowiła zatem zbyć aktywa na zasadach rynkowych. W związku z tym Trybunał Arbitrażowy zobowiązał ją do zapłaty kary umownej. Spółka A zapytała, czy może zaliczyć do kosztów uzyskania przychodów karę umowną wraz z odsetkami oraz kosztami postępowania arbitrażowego.

Organ wyjaśnił, że kara będąca następstwem niewykonania umowy nie stanowi kosztu uzyskania przychodów ze względu na brak przesłanki działania „w celu osiągnięcia przychodu", określonej w art. 15 ust. 1 ustawy o CIT. Dodał, że nie może zostać zakwalifikowana także jako wydatek na zachowanie lub zabezpieczenie źródła przychodów. Skoro kara umowna nie stanowiła kosztu uzyskania przychodów, kosztami tymi nie były również związane z nią odsetki i wydatki na postępowanie arbitrażowe.

WSA w Warszawie uchylił niekorzystną dla spółki interpretację, a NSA uznał to rozstrzygnięcie za prawidłowe i utrzymał w mocy. Sąd wskazał, że wszystkie czynności podejmowane w stanie faktycznym sprawy miały na celu co najmniej zabezpieczenie źródła przychodów oraz stworzenie sytuacji, w której przychody spółki będą rosły. Sprzedaż akcji poniżej ich wartości rynkowej byłaby działaniem szkodliwym i gospodarczo nieefektywnym.

—Monika Kamińska współpracowniczka Zespołu Zarządzania Wiedzą Podatkową firmy Deloitte

Marcin Mroczekv doradca podatkowy, starszy menedżer w Deloitte Doradztwo Podatkowe (biuro w Poznaniu)

Komentuje Marcin Mroczek, doradca podatkowy, starszy menedżer w Deloitte Doradztwo Podatkowe (biuro w Poznaniu)

Komentowane orzeczenie o tyle zasługuje na uwagę, że kwestia będąca przedmiotem sporu wydaje się oczywista – podatnik ponosi pewne koszty, aby nie ponieść straty.

Takie zachowanie (ograniczanie strat) jest w pełni racjonalne z perspektywy ekonomicznej i nie powinno wzbudzać wątpliwości w zakresie traktowania podatkowego. Niestety, nie zawsze minimalizacja strat spotyka się z akceptacją ze strony fiskusa, który często patrzy na relacje ekonomiczne z bardzo wąskiej bądź wyłącznie krótkookresowej perspektywy i odmawia prawa do zaliczenia tego typu kosztów do kosztów podatkowych.

Sąd pierwszej instancji trafnie wskazał, że kiedy związek wydatku z przychodem nie jest jednoznaczny, należy odwołać się do zasad racjonalnego rozumowania i ocenić, czy określone działanie podatnika było celowe i uzasadnione. Poszukiwanie wyłącznie bezpośredniego bądź jednoznacznego związku z przychodem nie jest działaniem zasługującym na uznanie.