Jak fiskus zdobywa informacje o podatnikach

Ile przedsiębiorca zarabia, gdzie ma konta bankowe, czy płaci wszystkie podatki – te i inne informacje fiskus zdobywa na podstawie przepisów ordynacji podatkowej (op). Pozwalają na to art. 82 – 86 op dotyczące informacji podatkowych. Szczegółowy tryb przekazywania tych informacji i osoby do tego zobowiązane wskazuje rozporządzenie ministra finansów z 24 grudnia 2002 r. w sprawie informacji podatkowych (DzU nr 240, poz. 2061 ze zm.).

Informacje o przedsiębiorcach fiskus może zdobyć również w trakcie kontroli skarbowej. Duże znaczenie – dla pozyskania określonych danych – ma także wymiana informacji podatkowych z innymi państwami (art. 305a – 305o), w tym z państwami UE.

Informacje podatkowe, o których mowa w art. 82 – 84 op, umożliwiają przedstawicielom fiskusa zdobywanie wiedzy na użytek kontroli podatkowej. Po część informacji zwracają się same organy podatkowe. Inne dane dostarczają systematycznie i bez wezwania podmioty zobowiązane do tego na mocy przepisów.

Zakres informacji o transakcjach zależy od tego, kto informuje i kim jest jego kontrahent. Duże znaczenie ma to, czy jest nim osoba krajowa, czy zagraniczna i jaka jest suma należności albo suma zobowiązań (wartość transakcji). Pewne rodzaje transakcji z tego obowiązku są bowiem w ogóle wyłączone.

Warto pamiętać, że wszystkie informacje podatkowe objęte są tajemnicą skarbową. Sposób ich ochrony oraz dostęp do nich określają przepisy o tajemnicy skarbowej zamieszczone w art. 293 – 305 op.

Do sporządzania i udzielania informacji podatkowych o kontrahentach będących podmiotami krajowymi zobowiązane są:

- osoby prawne, a więc spółki akcyjne, z o.o., przedsiębiorstwa, spółdzielnie, fundacje, stowarzyszenia,

- jednostki organizacyjne niemające osobowości prawnej (np. instytucje, spółki cywilne, jawne, komandytowe),

- osoby fizyczne, ale tylko prowadzące działalność gospodarczą.

Mają one obowiązek – na pisemne żądanie organu podatkowego – informowania o zdarzeniach wynikających ze stosunków cywilnoprawnych albo z prawa pracy, mogących mieć wpływ na powstanie obowiązku podatkowego lub wysokość zobowiązania podatkowego osób lub jednostek, z którymi zawarły umowę. Obowiązek ten określany jest bardzo szeroko. Obejmuje wszelkiego rodzaju umowy cywilnoprawne: sprzedaży, dostawy, dzierżawy, zamiany, darowizny itd.

Choć nie jest on ograniczony jednoznacznie do transakcji z przedsiębiorstwami czy firmami, w praktyce dotyczy głównie ich. Chodzi bowiem o informacje o zdarzeniach mogących mieć wpływ na powstanie obowiązku podatkowego lub wysokość zobowiązania podatkowego kontrahentów. Większość transakcji konsumenckich, jak np. kupno samochodu na użytek prywatny, mebli, nie ma związku z taką działalnością. Nie pociąga za sobą obowiązku zapłacenia podatków ani nie ma wpływu na ich wysokość. Nie może więc dotyczyć ich przewidziany w art. 82 obowiązek informowania.

Dodatkowe ograniczenie obowiązku informowania na żądanie wynika z rozporządzenia w sprawie informacji podatkowych. Osoby prawne i jednostki niemające osobowości prawnej są obowiązane informować organ podatkowy, jeżeli suma należności albo suma zobowiązań w roku podatkowym wynikająca z umów z tym samym partnerem przekroczyła równowartość 10 000 euro. Wartość należności lub zobowiązań wynikających z poszczególnych umów jest nieistotna.

Podobny obowiązek przekazywania informacji obciąża osoby fizyczne, które są przedsiębiorcami i prowadzą księgi podatkowe (rachunkowe, księgę przychodów i rozchodów, ewidencje i rejestry przewidziane dla celów podatkowych przez podatników, płatników, inkasentów – art. 3 ust. 1 pkt 4 op). Ci przedsiębiorcy muszą sporządzać informacje wtedy, gdy wartość należności albo zobowiązania z jednorazowej umowy przekracza równowartość 3000 euro. Jeśli jednak suma należności albo suma zobowiązań wynikających z transakcji przeprowadzonych z tym samym kontrahentem w roku podatkowym jest wyższa niż równowartość 10 000 euro, powinność ta dotyczy wszystkich transakcji, bez względu na wartość należności czy zobowiązań wynikających z poszczególnych umów.

Wszystkie wymienione osoby muszą sporządzić informacje za okresy wskazane w pisemnym żądaniu i przekazać w terminie 30 dni od doręczenia żądania. Obowiązuje oficjalny wzór informacji. Określa go załącznik do rozporządzenia w sprawie informacji podatkowych.

Odmiennie unormowana jest powinność przekazywania danych o umowach zawartych z nierezydentami w rozumieniu przepisów prawa dewizowego (tj. osobami zagranicznymi >patrz ramka). Osoby prawne, jednostki organizacyjne niemające osobowości prawnej, osoby fizyczne, ale tylko prowadzące działalność gospodarczą, mają obowiązek informowania organu podatkowego o niektórych transakcjach bez wezwania.

Dotyczy to wszystkich umów, w których stroną jest nierezydent. Nie ma zastrzeżenia, że chodzi o transakcje mające wpływ na powstanie obowiązku podatkowego lub wysokość zobowiązania podatkowego. Jednakże w § 3 rozporządzenia z 24 grudnia 2002 r. wprowadzono warunki ograniczające zakres tego obowiązku. Odnosi się on tylko do umów z nierezydentami, jeśli:

- jedna ze stron umowy bezpośrednio lub pośrednio bierze udział w zarządzaniu lub kontroli drugiej strony umowy albo posiada udział w jej kapitale uprawniający do co najmniej 5 proc. wszystkich praw głosu,

- inny pomiot niebędący stroną umowy równocześnie bierze udział, bezpośrednio lub pośrednio, w zarządzaniu lub kontroli podmiotów będących stronami umowy, której dotyczy informacja, albo posiada udziały w kapitałach tych podmiotów uprawniających do co najmniej 5 proc. wszystkich praw głosu,

- nierezydent będący stroną umowy ma na terytorium RP przedsiębiorstwo, oddział lub przedstawicielstwo w rozumieniu odrębnych przepisów (chodzi o przepisy umów o unikaniu podwójnego opodatkowania).

We wszystkich wskazanych wypadkach polski kontrahent jest zobowiązany do informowania o transakcjach z nierezydentami, ale tylko jeśli wiedział lub mógł przy zachowaniu należytej staranności wiedzieć o fakcie posiadania udziałów uprawniających do co najmniej 5 proc. wszystkich praw głosu albo o posiadaniu przez nierezydenta przedsiębiorstwa, oddziału albo zakładu na terytorium RP.

W odniesieniu do tych kontrahentów obowiązek informowania ma zapobiegać stosowaniu cen transferowych.

Gdy kontrahentem jest nierezydent mający na terytorium Polski przedsiębiorstwo, oddział lub przedstawicielstwo, krajowy kontrahent musi informować urząd skarbowy o każdej umowie, z której jednorazowa wartość należności albo zobowiązań przekracza równowartość 5000 euro. W pozostałych sytuacjach obowiązek ten dotyczy tylko transakcji z tym samym kontrahentem, gdy suma należności albo suma zobowiązań wynikających z umów przekracza w roku podatkowym równowartość 300 000 euro.

Informacje dotyczące transakcji z nierezydentami muszą być sporządzane bez wezwania za każdy rok podatkowy. Obowiązuje przy tym formularz, którego wzór określa załącznik do rozporządzenia z 24 grudnia 2002 r.

Krajowi kontrahenci zobowiązani do przekazywania informacji kierują je do urzędów właściwych ze względu na swoją siedzibę albo miejsce zamieszkania. Przesyłają je w terminie do końca trzeciego miesiąca, licząc od zakończenia roku podatkowego (a ten u przedsiębiorcy nie musi pokrywać się z kalendarzowym). W informacjach uwzględniają wartość należności lub zobowiązań wynikającą z wystawionych lub otrzymanych faktur albo rachunków potwierdzających zawarcie umowy.

O wypłacie wynagrodzenia nierezydentom (w rozumieniu prawa dewizowego) za świadczone na ich rzecz usługi (wykonaną pracę) muszą bez wezwania informować urzędy skarbowe osoby prawne, jednostki organizacyjne niemające osobowości prawnej oraz osoby fizyczne prowadzące działalność gospodarczą. Obowiązek ten mają jednak tylko w dwóch wypadkach:

- gdy w związku z umowami o unikaniu podwójnego opodatkowania i innymi umowami międzynarodowymi może to mieć wpływ na obowiązki podatkowe osób otrzymujących wynagrodzenie oraz

- gdy nierezydent jest powiązany z wypłacającym mu wynagrodzenie w taki sposób, że bezpośrednio albo pośrednio bierze udział w zarządzaniu lub kontroli tego podmiotu albo ma udział w jego kapitale uprawniającym go do co najmniej 5 proc. wszystkich praw głosu.

Obowiązki takie nakłada na wymienionych przedsiębiorców i instytucje art. 82a op. Natomiast rozporządzenie wykonawcze z 24 grudnia 2002 r. określa, jakie dane ma zawierać ta informacja. Chodzi o dane identyfikujące obie strony oraz – jeśli przekazujący informację mógł przy zachowaniu należytej staranności o tym wiedzieć – wskazujące czas pobytu nierezydenta w Polsce, wysokość wynagrodzenia oraz termin jego wypłaty.

Autor informacji sporządza ją i przesyła urzędowi właściwemu do opodatkowania nierezydentów będących osobami fizycznymi w terminie do końca miesiąca następującego po tym, w którym nierezydent rozpoczął świadczenie usług czy wykonywanie pracy. Również tę informację sporządza się na formularzu, którego wzór jest załącznikiem do rozporządzenia.

Obowiązek informowania o transakcjach, i to zarówno z krajowymi kontrahentami, które byłyby ewentualnie sporządzane na żądanie organu podatkowego, jak i nierezydentami, które byłyby przesyłane co do zasady automatycznie, jest wyłączony w odniesieniu do czterech rodzajów transakcji. Nie dotyczy on umów o wartości przekraczającej wskazane wcześniej limity, ale:

- zawartych w trybie przepisów o zamówieniach publicznych,

- umów kredytu albo pożyczki zawartych przez banki i agencje rządowe z osobami prawnymi, jednostkami organizacyjnymi niemającymi osobowości prawnej oraz indywidualnymi przedsiębiorcami zobowiązanymi do posiadania ksiąg podatkowych,