Nowacja, czyli zwolnienie z długu

Jeżeli w celu umorzenia zobowiązania dłużnik zobowiązuje się za zgodą wierzyciela spełnić inne świadczenie albo nawet to samo, lecz z innej podstawy prawnej, to zobowiązanie dotychczasowe wygasa (odnowienie). W przypadku wątpliwości poczytuje się, że zmiana treści dotychczasowego zobowiązania nie stanowi odnowienia. Dotyczy to w szczególności wypadku, gdy wierzyciel otrzymuje od dłużnika weksel lub czek. Skutkiem nowacji jest wygaśnięcie dotychczasowego zobowiązania (również przedawnionego), w miejsce którego powstaje nowe.

Nowacja może przybrać dwojaką formę:

- ?umowy, na podstawie której dłużnik zobowiązuje się spełnić inne świadczenie, przy czym dopuszczalne jest jego wystąpienie jako alternatywa >patrz wzór nr 1;

- ?umowy zobowiązującej dłużnika do spełnienia tego samego świadczenia, ale ?z innej podstawy prawnej ?>> patrz wzór nr 2.

Bez względu na postać dotychczasowe zobowiązanie wygasa, natomiast obowiązek spełnienia świadczenia wynika już z nowego zobowiązania, innego od poprzedniego.

„Dla kwalifikacji ugody ?(art. 917 k.c.) jako zarazem umowy nowacyjnej (art. 506 ?§ 1 k.c.) niezbędne jest istnienie jednoznacznych ustaleń, iż w ramach wzajemnych ustępstw w zakresie istniejącego między stronami stosunku prawnego, dłużnik zobowiązał się za zgodą wierzyciela spełnić inne świadczenie, albo nawet to samo świadczenie, lecz z innej podstawy prawnej" (wyrok Sądu Najwyższego z 15 października 1999 r., III CKN 373/98).

Do skorzystania z instytucji odnowienia niezbędne jest, aby istniejące zobowiązanie dłużnika było ważne. Równie koniecznym elementem jest wystąpienie animus novandi, czyli zamiaru stron umorzenia uprzedniego zobowiązania przez zawarcie nowego. Brak ważnego zobowiązania powoduje, że czynność nowacyjna może być zaskarżona przez wierzycieli stron dokonujących odnowienia w drodze skargi pauliańskiej. Aby zatem przedsiębiorcy mogli uniknąć sporów, w umowie nowacyjnej powinni dokładnie sprecyzować pierwotne zobowiązanie, wskazując rodzaj zawartej umowy, datę jej zawarcia i rodzaj świadczenia należnego wierzycielowi.

Jeśli do nowacji dojdzie już po zasądzeniu istniejącego zobowiązania, jest to podstawa do wniesienia powództwa przeciwegzekucyjnego na podstawie art. 840 § 1 pkt 2 k.p.c.

„Zmiana przedmiotowo istotnych części umowy, decydujących o jej rodzaju, powoduje odnowienie zobowiązania. Odnowienie może polegać na zobowiązaniu się dłużnika do alternatywnego (przemiennego) świadczenia, innego niż było przewidziane w dotychczasowej umowie" (z wyroku Sądu Najwyższego z 6 stycznia 2000 r., I CKN 315/98).

Samo wydanie dłużnikowi weksla lub czeku nie stanowi odnowienia. Istnieją wtedy dwa roszczenia, ale wierzyciel nie może dochodzić ich jednocześnie. Owo powiązanie nakłada konieczność realizacji zobowiązania wekslowego lub czekowego w pierwszej kolejności, a jego zaspokojenie prowadzi do umorzenia istniejącej już uprzednio wierzytelności.

Brak jest przeszkód, aby dokonać nowacji pod warunkiem albo z zastrzeżeniem terminu. O tym zaś, kiedy nastąpi jej skutek, tj. czy z chwilą zawarcia umowy czy też gdy ziści się warunek albo nadejdzie termin, decyduje wola stron >patrz przykłady 1 i 2.

Przykład 1

Pani Melania zobowiązała ?panią Olimpię do zapłaty kary umownej w wysokości 50 tys. zł ?z tytułu opóźnienia w wykonaniu robót budowlanych. Postanowiły one dokonać nowacji pierwotnego zobowiązania i w miejsce realizacji robót budowlanych przewidziały, że pani Olimpia dostarczy pani Melanii materiały budowlane o wartości 50 tys. zł. Przy czym w umowie nowacyjnej zastrzeżono, że pierwotne zobowiązanie wygaśnie ?dopiero z chwilą zawarcia ?umowy sprzedaży materiałów budowlanych. Takie postanowienie jest dopuszczalne.

Przykład 2

Sytuacja jak w przykładzie 1, ?przy czym umowa nowacyjna ?nie zawiera zapisu, że ?pierwotne zobowiązanie ?wygaśnie dopiero z chwilą zawarcia umowy sprzedaży materiałów budowlanych. ?W tej sytuacji skutek ten ?nastąpi z dniem zawarcia ?umowy nowacyjnej, ?a nie – sprzedaży materiałów budowlanych.

Jeżeli wierzyciel dokona odnowienia tylko z jednym ?z dłużników solidarnych, pozostali będą zwolnieni z zobowiązania. Wierzyciel może jednak zastrzec, że zachowuje przeciwko nim swoje prawa >patrz przykłady 3 i 4.

Przykład 3

Pani Michalina (prowadząca własną firmę) udzieliła trzem swoim kontrahentom (również przedsiębiorcom), tj. paniom: Oldze, Aleksandrze i Agnieszce, pożyczki w kwocie 50 tys. zł ?z obowiązkiem jej solidarnego zwrotu. Kiedy nadszedł termin zwrotu tej pożyczki, pani Aleksandra zaproponowała ?pani Michalinie zawarcie umowy nowacyjnej polegającej na sprzedaży tej ostatniej wózka widłowego B-564 za 35 tys. zł. Pani Michalina na to przystała. Panie: Olga i Agnieszka nie będą zatem zobowiązane do solidarnego zwrotu pani Michalinie kwoty 15 tys. zł, ponieważ z umowy nowacyjnej ?nic odmiennego nie wynika.

Przykład 4

Sytuacja jak w przykładzie 3, ?przy czym w umowie nowacyjnej zastrzeżono, że pani Michalina będzie dochodzić solidarnego zwrotu 15 tys. zł z tytułu udzielonej pożyczki od pań: Olgi ?i Agnieszki. Taki zapis jest dopuszczalny. Nowacja dokonana między paniami: Michaliną?i Aleksandrą, nie zwolniła więc ?z zobowiązania pań: Olgi i Agnieszki.

Odnowienie przerywa bieg przedawnienia. Przy nowacji obejmującej zmianę przedmiotu świadczenia, ale bez zmiany jego podstawy prawnej, nowe zobowiązanie przedawnia się w dotychczasowym terminie >> patrz przykład 5. Gdy jednak nastąpiła zmiana podstawy prawnej świadczenia, przyjmuje się termin przedawnienia dla tej nowej podstawy >patrz przykład 6.

Przykład 5

W umowie nowacyjnej ustalono, że pani Tamara (prowadząca własną firmę) – w miejsce zwrotu pożyczki w kwocie 20 tys. zł udzielonej jej przez panią Donatę (również przedsiębiorcę) ?– dokona zwrotu tej ostatniej ?16 tys. zł z tytułu nowo zawartej umowy pożyczki. Termin przedawnienia będzie więc wynosił trzy lata (ponieważ pożyczka dotyczy przedsiębiorców i została udzielona w związku z prowadzoną działalnością gospodarczą). ?Będzie on biegł od następnego dnia po upływie terminu zwrotu tej drugiej pożyczki.