Autonomia woli stron, czyli ich uprawnienie do decydowania o kształcie postępowania arbitrażowego, jest postrzegana jako kamień węgielny i istota sądownictwa polubownego. Jest to też cecha, która najbardziej odróżnia arbitraż od postępowania cywilnego przed sądem państwowym.
Ograniczony wybór ?w procesie cywilnym
Autonomia woli stron w procesie cywilnym jest wysoce ograniczona – postępowanie jest sformalizowane i szczegółowo określone przez przepisy kodeksu postępowania cywilnego. W ramach przepisów k.p.c. strony, czyli także przedsiębiorcy, mają niewielki wpływ na sposób procedowania. Strony nie mogą wybrać prawa procesowego, które znajdzie zastosowanie – sądy państwowe zawsze będą stosowały legem fori, tj. krajowe prawo proceduralne (w przypadku procedury cywilnej – k.p.c.). Nie mogą również zdecydować o liczbie instancji, harmonogramie czy języku postępowania. W pewnym zakresie stronom przysługuje ograniczone prawo wyboru sądu właściwego miejscowo poprzez tzw. umowę prorogacyjną. Wybór sądu nie uprawnia jednak stron do wyboru składu sędziowskiego – a to właśnie sędziowie decydują ?o kształcie postępowania.
Jak jest w arbitrażu
W przypadku postępowania arbitrażowego to przedsiębiorcy decydują o tym, jak (a także gdzie, pod czyimi auspicjami ?i przez kogo) postępowanie zostanie przeprowadzone. W polskim porządku prawnym podstawą obowiązywania zasady autonomii woli stron jest art. 1184 § 1 k.p.c., zgodnie z którym strony mogą uzgodnić zasady i sposób postępowania przed sądem polubownym, jeżeli przepis ustawy nie stanowi inaczej.
W związku z tym strony są uprawnione do dowolnego uzgodnienia postępowania arbitrażowego z zastrzeżeniem kilku aspektów, które są określone przepisem ustawy. Przez „przepis ustawy" należy rozumieć bezwzględnie obowiązujące przepisy części V k.p.c., czyli jedynie te, które bezpośrednio mają zastosowanie w postępowaniu arbitrażowym. Warto podkreślić, że zdecydowana większość przepisów części ?V k.p.c. ma charakter dyspozytywny, tj. ich zastosowanie może być wolą stron wyłączone lub ograniczone. Jedynie kilka przepisów ma charakter bezwzględny, tj. strony nie mogą ich modyfikować.
Przepisy bezwzględnie obowiązujące części V k.p.c. dotyczą:
