Spółka odpowie majątkiem za przestępstwo swego pracownika

Zatrudniani we władzach jakiegokolwiek podmiotu gospodarczego, a nawet zwykli pracownicy powinni być dobierani w sposób uważny i przemyślany. Pomaga to w osiąganiu lepszych wyników finansowych i umożliwia dalszy rozwoju firmy. Jest to także ważne ze względu na obowiązujące w polskich przepisach zasady ponoszenia odpowiedzialności karnej.

Zgodnie z nimi podmioty prowadzące działalność gospodarczą np. spółki prawa handlowego, mogą ponosić odpowiedzialność majątkową za przestępstwo popełnione przez osobę fizyczną, która działała w jego imieniu lub interesie - m.in. swojego pracownika, pełnomocnika, zarządcę, wspólnika czy członka zarządu. Odpowiedzialność taką przewiduje art. 52 kodeksu karnego.

Zgodnie z tym przepisem, każda osoba prawna lub jednostka organizacyjna niemająca osobowości prawnej jest zobowiązana do zwrotu korzyści, jaką uzyskała w wyniku popełnienia przestępstwa przez osobę fizyczną.

Jakie przesłanki odpowiedzialności

Aby podmiot gospodarczy mógł zostać zobowiązany do zwrotu uzyskanej z działalności przestępczej korzyści, konieczne jest spełnienie kilku warunków. Podstawowym jest skazanie osoby fizycznej za przestępstwo, które przyniosło korzyść majątkową podmiotowi gospodarczemu. Jednocześnie nie jest konieczne, aby osoba fizyczna działała za wiedzą czy przyzwoleniem podmiotu gospodarczego.

Może on bowiem nie zdawać sobie sprawy, że np. prezes, zwykły pracownik, wspólnik, pełnomocnik czy zarządca popełnia przestępstwa, dzięki którym firma uzyskuje dodatkowe dochody.

Wystarczy jedynie wykazanie, że na skutek działalności osoby fizycznej, firma takie korzyści uzyskała oraz że osoba ta działała w imieniu lub interesie przedsiębiorstwa. Jeżeli takiego powiązania pomiędzy sprawcą a podmiotem gospodarczym nie będzie - nie można żądać zwrotu korzyści majątkowych uzyskanych z działalności przestępczej.

Osoba fizyczna, która popełniła przestępstwo, musi zostać za nie prawomocnie skazana. Oznacza to, że od wyroku nie może już przysługiwać żaden zwyczajny środek odwoławczy, jak np. apelacja. Prawomocnym skazaniem upoważniającym do zobowiązania podmiotu gospodarczego do zwrotu uzyskanych korzyści majątkowych nie jest jednak uniewinnienie, umorzenie postępowania czy warunkowe umorzenie postępowania.

Jakie uprawnienia

Podmiotowi gospodarczemu w postępowaniu karnym przysługuje prawo do:

- zaskarżania zarządzeń i postanowień prokuratora wydanych w postępowaniu przygotowawczym i naruszających jego prawa;

- złożenia zeznań lub odmowy składania zeznań w postępowaniu sądowym;

- ustanowienia pełnomocnika;

- bezpłatnej pomocy tłumacza, jeżeli jego przedstawiciel nie włada w wystarczającym stopniu językiem polskim;

- zgłaszania wniosków dowodowych;

- zadawania pytań osobom przesłuchiwanym;

- przeglądania akt;

- zabrania ostatniego głosu, tuż przed naradą i wydaniem wyroku przez sąd;

- zaskarżenia wyroku.

Tylko na wniosek prokuratora

Orzeczenie zwrotu korzyści majątkowej od podmiotu gospodarczego, który ją uzyskał, jest możliwe jedynie na wniosek. Oznacza to, że sąd nie robi tego z własnej inicjatywy z urzędu. Wniosek może złożyć jedynie prokurator wraz z wniesieniem do sądu aktu oskarżenia. Nie jest on jednak częścią aktu oskarżenia, gdyż powinien stanowić odrębne pismo wraz z uzasadnieniem.

Wniosek powinien być złożony do sądu wraz z odpisem dla zainteresowanego podmiotu tak, aby mógł on się do niego ustosunkować.

W przypadku, gdy w danej sprawie oskarżycielem publicznym będzie inny podmiot niż prokurator, czyli np. policja czy skarbówka, to powinien on przedłożyć akta sprawy wraz z aktem oskarżenia prokuratorowi i wystąpić o sporządzenie przez prokuratora wniosku o zobowiązanie podmiotu gospodarczego do zwrotu uzyskanej korzyści majątkowej.

W każdym przypadku zwrot korzyści majątkowej może nastąpić jedynie na rzecz Skarbu Państwa. Nie jest zatem dopuszczalne orzeczenie na tej podstawie zwrotu korzyści na rzecz podmiotu prywatnego czy osoby fizycznej.

Sąd musi

Jeżeli w danej sprawie zajdą wszystkie wymagane przez art. 52 kodeksu karnego okoliczności – zostanie popełnione przestępstwo przynoszące podmiotowi gospodarczemu korzyść majątkową, sprawca zostanie za nie prawomocnie skazany, a prokurator złoży wniosek o zwrot korzyści na rzecz Skarbu Państwa, to sąd ma obowiązek orzeczenia obowiązku zwrotu korzyści majątkowej. Sąd nie ma możliwości odstąpienia od orzeczenia tego obowiązku.

W wyroku sąd może zobowiązać spółkę do zwrotu całej uzyskanej z przestępstwa korzyści majątkowej lub tylko jej części. W praktyce ta druga sytuacja ma wyjątkowy charakter i występuje wyłącznie wówczas, gdy trudne jest dokładne określenie wysokości korzyści, jaką spółka uzyskała. Sąd zawsze musi bowiem podać dokładną wartość korzyści, jaka powinna być zwrócona. Niedopuszczalne jest użycie w wyroku określenia, że np. podmiot gospodarczy musi zwrócić osiągniętą przez siebie korzyść w całości.

Kwota, którą musi zwrócić podmiot gospodarczy, nie może być wyższa od tej, jaka została wykazana w trakcie procesu. Jeżeli sąd ma przypuszczenie, że korzyść ta była wyższa, jednak nie jest w stanie podać jej dokładnej wartości, to może zasądzić zwrot jedynie takiej wartości, jaka ma swoje uzasadnienie w zgromadzonym materiale dowodowym. Ustalając wysokość uzyskanej korzyści majątkowej sąd powinien się kierować zasadą in dubio pro reo, czyli rozstrzygania wszelkich wątpliwości na korzyść podmiotu zobowiązanego do zwrotu korzyści.

Udział w postępowaniu

Podmiot zobowiązany do zwrotu uzyskanej z działalności przestępczej korzyści majątkowej nie jest stroną postępowania karnego. Pomimo tego może on uczestniczyć w toczącym się postępowaniu i w jego toku przysługują mu pewne prawa, które umożliwiają mu obronę i przedstawienie swojej argumentacji. Poza prawami na takim podmiocie gospodarczym ciążą także pewne obowiązki, do spełnienia których jest on zobowiązany.

Podmiot gospodarczy odpowiedzialny za zwrot korzyści majątkowej pojawia się w procesie karnym dopiero w momencie złożenia wniosku przez prokuratora o orzeczenie takiego zwrotu. Z uwagi na to, że wniosek taki składany jest dopiero wraz z aktem oskarżenia, to należy przyjąć, że podmiot taki nie występuje w postępowaniu przygotowawczym.

Organ prowadzący postępowanie przygotowawcze może jednak np. wezwać osobę wchodzącą w skład organu reprezentującego podmiot gospodarczy, a więc np. wspólnika spółki czy członka zarządu i przesłuchać go w charakterze świadka. Zeznań w imieniu spółki nie może jednak składać osoba, która występuje w charakterze podejrzanego czy oskarżonego w sprawie, w związku z którą ma być złożony wniosek o zwrot korzyści Skarbowi Państwa.

Jaka podstawa żądania zwrotu korzyści

Przesłanki dopuszczalności żądania od podmiotu gospodarczego zwrotu korzyści majątkowej uzyskanej z działalności przestępczej to:

- prawomocne skazanie sprawcy za przestępstwo przynoszące korzyść majątkową;

- uzyskanie przez podmiot gospodarczy korzyści z popełnionego przestępstwa;