Sygnaliści mogą już alarmować. Legalne zgłaszanie naruszeń jest już możliwe?

Do uregulowania kwestii sygnalistów zobligowały Polskę przepisy unijnej dyrektywy 2019/1937. Po długim czasie regulacje w tym zakresie ostatecznie udało się uchwalić i dzisiaj (tj. 25 września br.) częściowo wchodzą one w życie. Oznacza to, że firmy powinny posiadać już odpowiednie procedury wewnętrzne regulujące tę materię. Jeżeli tak nie jest, mogą zostać ukarane w oparciu o przepisy kodeksu wykroczeń. Za taki czyn przewiduje on karę grzywny w maksymalnej wysokości do 5 tys. zł. Ustawa sankcjonuje jednak przede wszystkim działania odwetowe wobec sygnalistów. W takim wypadku stosowane będą przepisy karne. Może to być albo grzywna z k.k. w maksymalnej kwocie ok. 1 mln zł, kary m.in. ograniczenia wolności, albo prace społeczne lub pozbawienie wolności do lat dwóch.

Sygnaliści. Czy procedura zgłoszeń się sprawdzi?

Zdaniem Katarzyny Kameckiej z Polskiego Towarzystwa Gospodarczego przepisy o sygnalistach mogą pozostać martwe przynajmniej do nowego roku. A wszystko przez zamieszanie związane z wejściem w życie wspomnianych regulacji. Przypomnijmy, że chodzi o stanowisko Ministerstwa Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej, zgodnie z którym system zgłoszeń wewnętrznych dla sygnalistów trzeba wdrożyć do 1 stycznia 2025 r. i dopiero od tego dnia będą sankcje za brak tej procedury.

– Wiele firm zapewne będzie gotowych na 25 września, ale mogą zdarzyć się takie, które odłożą spełnienie tego obowiązku na później. Dodatkowo do świadomości społecznej mógł bardziej przebić się komunikat resortu rodziny z 1 stycznia 2025 r., aniżeli opinie ekspertów o wrześniowym terminie – mówi Kamecka.

O tym, co będzie dalej, ekspertka nie chce przesądzać.

– Dużo będzie zależało od tego, czy jako społeczeństwo jesteśmy gotowi zgłaszać nieprawidłowości w sytuacji, gdy dotyczą one nie tylko kwestii prywatnych poszczególnych osób, ale interesu publicznego – dodaje.

Przyznaje jednocześnie, że sama ustawa jest też w kilku miejscach nieprecyzyjna.

– Chociażby kwestie dotyczące sposobu ustalenia liczby osób wymaganej do utworzenia procedury zgłoszeń wewnętrznych mogą być problematyczne – dodaje.

Z kolei Gniewomir Wycichowski-Kuchta, prawnik z kancelarii DZP, uważa, że dużo będzie zależało od działań edukacyjnych, w tym kampanii społecznych, które pomogą w zbudowaniu świadomości społecznej w tym obszarze.

– W Polsce sygnalista długo był postrzegany jako donosiciel, ale to już zaczyna się zmieniać. Nowe przepisy zapewne przyspieszą ten proces, ale warto go wesprzeć – uważa.

Ekspert liczy na to, że rząd się na to zdecyduje.

– Nie może to spoczywać tylko na firmach – ocenia.

Ekspert uważa, że ewentualne problemy ze stosowaniem nowych regulacji mogą mieć mniejsze podmioty.

– Wiele spółek międzynarodowych działających w naszym kraju od lat posiada zapisy chroniące osoby zgłaszające naruszenia i w ich przypadku działania dostosowujące do nowych regulacji będą kosmetyczne. Zatem tutaj problemów być nie powinno– mówi.

Jak jednak wskazuje, dla szeregu mniejszych podmiotów krajowych jest to nowe rozwiązanie, które może okazać się sporym wyzwaniem.

– Dlatego dobrze, że ocena skutków regulacji ma nastąpić po dwóch latach. To odpowiedni termin na zebranie doświadczenia w tym temacie i ewentualne poprawienie przepisów, które stworzą problemy w praktyce – dodaje.

Ustawa o sygnalistach. Kto musi wdrożyć wewnętrzne procedury zgłoszeń?

Zacznijmy jednak od tego, że nie wszystkie firmy muszą posiadać wewnętrzne procedury zgłoszeń. W ustawie określone zostały dwa kryteria, których spełnienie obliguje dany podmiot do podjęcia takiego działania. Po pierwsze, obowiązek dotyczy firm, na rzecz których pracę wykonuje co najmniej 50 osób, w przeliczeniu na pełne etaty. We wspomniany limit wliczają się też osoby zatrudnione nie tylko na umowie o pracę, ale też współpracujące w oparciu o umowy cywilnoprawne czy będące na działalności gospodarczej. Jest też drugie kryterium (przedmiotowe), zgodnie z którym firmy bez względu na stan zatrudnienia mają obowiązek wprowadzenia procedury zgłoszeń wewnętrznych. Chodzi o podmioty prawne prowadzące działalność w zakresie usług, produktów i rynków finansowych oraz przeciwdziałania praniu pieniędzy i finansowaniu terroryzmu, bezpieczeństwa transportu i ochrony środowiska.

Kto może zostać sygnalistą?

Z procedury zgłoszeń wewnętrznych może skorzystać określone grono osób wymienionych w art. 4 ustawy. Zgodnie z jego treścią są nimi osoby fizyczne, które zgłaszają lub ujawniają publicznie informacje o naruszeniu prawa uzyskane w związku z pracą. Chodzi o: pracowników, pracowników tymczasowych, osoby świadczące pracę na podstawie umowy cywilnoprawnej, przedsiębiorców, prokurentów, akcjonariuszy lub wspólników, członków organu osoby prawnej lub jednostki organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej, osoby świadczące pracę pod nadzorem i kierownictwem wykonawcy, podwykonawcy lub dostawcy, stażystów, wolontariuszy, praktykantów, funkcjonariuszy służb mundurowych i żołnierzy. Sygnalistą może zostać też osoba, która uczestniczy dopiero w procesie rekrutacji.

Zgłoszenie w wykonaniu sygnalisty. Co można zgłosić?

Katalog naruszeń, które mogą być przedmiotem zgłoszenia sygnalisty, od początku prac wzbudzał najwięcej emocji. Ostatecznie nie znalazło się w nim np. prawo pracy. Eksperci przekonują jednak, że pracodawcy sami mogą zdecydować się na ujęcie prawa pracy w procedurach wewnętrznych (teraz lub za jakiś czas). Ustawa tego nie zakazuje. Zakres katalogu obligatoryjnego określa z kolei art. 3 ustawy. Wymieniono w nim dziedziny, w których działanie lub zaniechanie niezgodne z prawem lub mające na celu jego obejście może być przedmiotem zgłoszenia. Chodzi o: korupcję; zamówienia publiczne; usługi, produkty i rynki finansowe; przeciwdziałanie praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu; bezpieczeństwo produktów i ich zgodność z wymogami; bezpieczeństwo transportu; ochronę środowiska; ochronę radiologiczną i bezpieczeństwa jądrowe; bezpieczeństwo żywności i pasz; zdrowie i dobrostan zwierząt; zdrowie publiczne; ochronę konsumentów; ochronę prywatności i danych osobowych; bezpieczeństwo sieci i systemów teleinformatycznych; interesy finansowe Skarbu Państwa, jednostek samorządu terytorialnego oraz UE; rynek wewnętrzny UE, w tym publicznoprawne zasady konkurencji i pomocy państwa oraz opodatkowanie osób prawnych; konstytucyjne wolności i prawa człowieka i obywatela – występujące w stosunkach jednostki z organami władzy publicznej. Z kolei w art. 5 ustawy określono obszary, które zostały wyłączone ze zgłoszeń. Chodzi o wiedzę objętą przepisami o ochronie informacji niejawnych, z zakresu tajemnicy zawodów medycznych i prawniczych oraz dotyczącą tajemnicy narady sędziowskiej. Pod przepisy ustawy nie podlegają też informacje z karnego postępowania przygotowawczego oraz objęte tajemnicą rozprawy sądowej (karnej), prowadzonej z wyłączeniem jawności oraz w zakresie zamówień w dziedzinach obronności i bezpieczeństwa.

Podstawa prawna: ustawa o ochronie sygnalistów (DzU 2024 poz. 928)