Gdy ZUS podważa umowę, pomóc może sąd

Nieczęsto ZUS w decyzji stwierdza, że jakiś stosunek prawny nie nakłada obowiązku odprowadzania składek na ubezpieczenia społeczne. Jednak w opisanym przypadku tylko pozornie mamy do czynienia z sytuacją wyjątkową. W istocie bowiem sprawa ta dotyczy kwestii, przed którą ZUS usiłuje się bronić – czyli wyłudzania przez ubezpieczonych oraz płatników świadczeń na podstawie pozornych czynności prawnych (np. umów o pracę) zawieranych tylko po to, aby otrzymać w przyszłości (często nieodległej) świadczenia z systemu ubezpieczeń społecznych. Jest to swoista gra między organem rentowym a świeżymi ubezpieczonymi. Gra o to, czy możliwe będzie w danym stanie faktycznym, czasami wykreowanym przez ubezpieczonego lub płatnika, ustalenie obowiązku podlegania ubezpieczeniom społecznym, a w konsekwencji – uzyskanie przez ubezpieczonego świadczeń z systemu zabezpieczenia społecznego.

W tej sprawie kluczowe było ustalenie, czy rzeczywiście doszło do powstania stosunku pracy w rozumieniu art. 22 kodeksu pracy. Zgodnie z treścią art. 6 ust. 1 pkt 1 oraz 11 i 12 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych obowiązkowo ubezpieczeniom podlegają osoby fizyczne, które na obszarze Polski są pracownikami. Obowiązek ten powstaje z chwilą nawiązania stosunku pracy.

Z drugiej strony ta sama ustawa daje ZUS prawo stwierdzania istnienia obowiązku ubezpieczenia, a co za tym idzie – ustalania istnienia lub brak obowiązku ubezpieczenia. Oznacza to, że organ rentowy jest uprawniony również do badania, czy określona umowa, stanowiąca tytuł do ubezpieczenia społecznego, była faktycznie wykonywana na warunkach w niej wymienionych oraz czy nie została zawarta w celu obejścia prawa. Potwierdza to orzecznictwo sądowe, np. wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z 15 marca 2005 r. (III AUa 1435/2004).

W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji ZUS wskazywał, że nie daje wiary, iż skarżąca faktycznie wykonywała pracę na podstawie zawartej umowy. Rzeczywistym zamiarem stron było w jego ocenie uzyskanie nieuzasadnionych korzyści z systemu ubezpieczeń społecznych kosztem innych uczestników tego systemu.

Jednak w tej sprawie sąd ustalił, że odwołującą się łączył ze skarżącym rzeczywisty stosunek pracy, spełniający przesłanki określone w art. 22 k.p. – praca podporządkowana, świadczona w miejscu i czasie wyznaczonym przez pracodawcę, za wynagrodzeniem – powstały na skutek przystąpienia przez kobietę do pracy i jej świadczenia w sposób odpowiadający charakterowi tego stosunku prawnego. Z ustaleń sądu wynikało też, że odwołująca się świadczyła umówioną pracę i otrzymywała wynagrodzenie. Co więcej, ZUS w toku postępowania nie przedstawił żadnych przeciwdowodów co do uznania, że strony nie łączył rzeczywisty stosunek pracy. Skoro zaś był on prawdziwy i odpowiadał regulacji art. 22 k.p., to nie było podstaw, aby odmówić kobiecie objęcia jej ubezpieczeniem społecznym jako pracownika w oparciu o art. 6 ust. 1 ustawy systemowej i odmówić ochrony ubezpieczeniowej.

Warto też wskazać, że w tej sprawie ZUS nie przedstawił żadnych dowodów przemawiających za uznaniem spornej umowy za pozorną. Nie dowiódł, że zawarta przez strony umowa o pracę nie była realizowana zgodnie z jej postanowieniami. W konsekwencji na skutek prawdopodobnie swoistej bierności organu rentowego w zakresie inicjatywy dowodowej sąd okręgowy zasadnie zmienił decyzję.