Realizacja inwestycji liniowej może następować na podstawie różnych tytułów prawnych do nieruchomości. Inwestor przesyłowy może się legitymować zgodą jej właściciela albo umową obligacyjną z nim zawartą, ewentualnie, w razie braku możliwości osiągnięcia porozumienia, może skorzystać z przepisów prawa umożliwiających pozyskanie tytułu prawnego przymusowo.

Jednym z takich instrumentów jest trwałe ograniczenie prawa własności mocą decyzji wydanej na podstawie art. 124 ust. 1 ustawy z 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (dalej: u.g.n.). Wskazana decyzja uprawnia do wybudowania urządzeń przesyłowych na nieruchomości i ich późniejszego trwałego utrzymywania, przy uwzględnieniu ustawowego uprawnienia dostępu do nich celem wykonywania czynności konserwacyjnych i związanych z usuwaniem awarii.

Jeszcze przed decyzją

Inwestycje przesyłowe, podobnie jak wiele innych, wykonywane są pod presją czasu – nie mniej ważną kwestią od pozyskania tytułu prawnego jest moment, w którym nieruchomość może zostać zajęta celem wykonania prac budowlanych. Oczekiwanie na uzyskanie przez decyzję wywłaszczeniową waloru ostateczności i prawomocności (w rozumieniu przepisu art. 16 ust. 1–3 k.p.a.) może potrwać kilka lat, co przy skali inwestycji realizowanej na wielu nieruchomościach istotnie utrudniałoby jej zakończenie w rozsądnym terminie.

Ze względu na to ustawodawca przewidział rozwiązanie umożliwiające zajęcie nieruchomości i wykonanie prac budowlanych jeszcze przed uzyskaniem przez decyzję administracyjną wyżej wskazanych cech, a to mocą przepisu art. 124 ust. 1a u.g.n.

Przepis ten obliguje starostę do udzielenia, w formie odrębnej decyzji administracyjnej, zezwolenia na niezwłoczne zajęcie nieruchomości po wydaniu decyzji trwale ograniczającej prawo własności. Decyzji wydanej na podstawie art. 124 ust. 1a u.g.n. nadaje się rygor natychmiastowej wykonalności.

Konieczna aktualizacja

Wskazany obowiązek starosty powstaje pod warunkiem aktualizacji przesłanek określonych w art. 108 k.p.a. lub gdy jest to uzasadnione ważnym interesem gospodarczym wnioskującego podmiotu. Dla przypomnienia należy wskazać, iż przepis art. 108 k.p.a. wskazuje na przesłanki w postaci: ochrony zdrowia lub życia ludzkiego, zabezpieczenia gospodarstwa narodowego przed ciężkimi stratami oraz innego interesu społecznego lub wyjątkowo ważnego interesu strony.

Przywołane okoliczności warunkujące wydanie przez starostę decyzji zezwalającej na niezwłoczne zajęcie nieruchomości były przedmiotem orzecznictwa sądów administracyjnych.

Uwagę należy zwrócić przede wszystkim na niedawno wydany przez Naczelny Sąd Administracyjny wyrok z 10 grudnia 2020 r. w sprawie I OSK 1548/20.

Istotny charakter rozważań prowadzonych przez NSA w uzasadnieniu tego wyroku przejawia się przede wszystkim w sformułowanym założeniu, iż w przypadku inwestycji polegającej na budowie albo przebudowie urządzenia liniowego, które zaopatruje w określony rodzaj energii, wodę, sygnały itp. określoną zbiorowość, można przyjąć niemalże apriorycznie, iż ustawowe przesłanki dla wydania decyzji na podstawie art. 124 ust. 1a u.g.n. zostały spełnione.

NSA, odnosząc się w realiach tej sprawy konkretnie do linii elektroenergetycznej, wskazał, iż budowa albo przebudowa takiego urządzenia realizuje wyjątkowo ważny interes inwestora, ważny interes gospodarczy państwa oraz interes społeczny. W ocenie sądu nie ma przy tym znaczenia, kto konkretnie realizuje wskazany cel publiczny i kto jest inwestorem; nie ma znaczenia także to, czy na danym obszarze linia ma charakter tranzytowy czy też docelowy. W tym zakresie NSA wskazał na ugruntowany charakter stanowiska w jego orzecznictwie, przywołując wyroki: z 25 października 2013 r. w sprawie I OSK 2967/12; z 6 lipca 2016 r. w sprawie I OSK 1648/15 oraz z 12 października 2016 r. w sprawach I OSK 697/15 i I OSK 796/16.

Podstawą takiej oceny jest założenie dokonane przez sąd, iż realizacja inwestycji liniowych ma na celu poprawę bezpieczeństwa energetycznego państwa, a także jest niezbędna do rozwoju ekonomicznego regionów – są to zatem inwestycje o charakterze ogólnospołecznym. Taki charakter przekłada się na nadrzędność interesu społecznego nad uzasadnionym interesem właściciela nieruchomości, który zmuszony będzie znosić określone ograniczenia w przyszłości, szczególnie że za te ograniczenia otrzyma odpowiednie odszkodowanie.

NSA podkreślił, że system energetyczny w Polsce wymaga pilnej rozbudowy i modernizacji, co jest okolicznością powszechnie znaną od lat, na dowód czego odwołał się do własnego wyroku wydanego 25 października 2013 r. w sprawie I OSK 2166/12, w którym wskazał, iż:

„Wiedza powszechna co do stanu technicznego szeregu urządzeń elektroenergetycznych w kraju, a także wiedza powszechna co do zakresu zapotrzebowania na energię elektryczną w każdej dziedzinie naszego życia w pełni uprawnia do stwierdzenia, że inwestycja mająca na celu poprawienie tego stanu rzeczy wypełnia przesłankę interesu społecznego oraz stanowi o ważnym interesie gospodarczym".

Na uwagę zasługuje także drugie z niedawno wydanych przez Naczelny Sąd Administracyjny orzeczeń – wyrok z 18 kwietnia 2019 r. w sprawie I OSK 64/19.

Badanie inwestycji

Warto zwrócić uwagę na jednoznaczne stanowisko NSA w zakresie możliwości badania charakteru prawnego inwestycji w postępowaniu dotyczącym zezwolenia na niezwłoczne zajęcie nieruchomości. Sąd zasadnie zważył, iż decyzja taka może być wydana jedynie w sytuacji funkcjonowania w obrocie prawnym decyzji trwale ograniczającej prawo własności. To wyłącznie w postępowaniu wywłaszczeniowym organ dokonuje kwalifikacji rodzajowej inwestycji, w odrębnym postępowaniu dotyczącym niezwłocznego zajęcia bada się wyłącznie przesłanki z art. 108 k.p.a. i interes gospodarczy inwestora.

Odnosząc się konkretnie do przywołanych przesłanek warunkujących wydanie decyzji na podstawie art. 124 ust. 1a u.g.n., sąd podkreślił, iż rozbudowa systemu energetycznego jest dokonywana w celu publicznym, w interesie społeczeństwa, zarówno w aspekcie zaspokojenia potrzeb mieszkańców, jak i rozwoju gospodarczego regionu, w którym zamieszkują. Bez niezawodnych dostaw energii trudno wyobrazić sobie możliwość funkcjonowania przedsiębiorstw, budynków użyteczności publicznej oraz osiedli mieszkaniowych. Właściciele nieruchomości, przez które przebiegają urządzenia przesyłowe, muszą znosić te niedogodności, sami bowiem również są beneficjentami korzyści wynikających z dostaw mediów z wykorzystaniem publicznych sieci.

Potrzeba wydania decyzji zezwalającej na niezwłoczne zajęcie nieruchomości aktualizuje się, w ocenie NSA, szczególnie w sytuacji, w której funkcjonujące urządzenia sieciowe są już wyeksploatowane, z czym związane są przerwy w dostawach energii i zakłócenia w funkcjonowaniu określonych zbiorowości.

Analiza przywołanych orzeczeń pozwala na sformułowanie wniosku, iż w przypadku inwestycji liniowej, która dotyczy urządzeń przesyłających dany rodzaj energii do określonej grupy odbiorców, możliwość odmowy wydania decyzji zezwalającej na niezwłoczne zajęcie nieruchomości jest bardzo ograniczona – aktualizacja jednej z wymienionych przez ustawodawcę przesłanek obliguje starostę do uwzględnienia wniosku inwestora.

Autor jest radcą prawnym w Kancelarii Sienkiewicz i Zamroch Radcowie Prawni spółka partnerska