CIT od funduszy inwestycyjnych: podwójne opodatkowanie czy pomyłka ustawodawcy

1 stycznia 2017 roku wejdą w życie zmiany do ustawy o podatku dochodowym od osób prawnych dotyczące zmiany zasad opodatkowania funduszy inwestycyjnych.

Do końca 2016 roku zasady opodatkowania są proste i jednolite dla wszystkich funduszy. Zgodnie bowiem z art. 6 ust. 1 pkt 10 oraz 10a ustawy o CIT, zarówno krajowe, jak i wybrane zagraniczne fundusze inwestycyjne co do zasady podlegają zwolnieniu z podatku dochodowego od osób prawnych. Ustawa zwalnia z opodatkowania wszystkie fundusze inwestycyjne działające na podstawie przepisów ustawy z 27 maja 2004 r. o funduszach inwestycyjnych i zarządzaniu alternatywnymi funduszami inwestycyjnymi: zarówno otwarte, jak i zamknięte, a także instytucje wspólnego inwestowania posiadające siedzibę w innym kraju unijnym lub w jednym z krajów EOG, pod wskazanymi w ustawie warunkami. Sam fundusz nie płaci zatem podatku dochodowego, a opodatkowanie pojawia się dopiero na etapie wypłaty zysków do inwestora. Inwestor płaci z tego tytułu podatek na poziomie 19 proc., niezależnie od tego czy jest osobą prawną, czy fizyczną. Opodatkowanie dochodu następuje wyłącznie na poziomie inwestora (uczestnika) w chwili wypłaty zysku, tj. umorzenia tzw. certyfikatów inwestycyjnych lub jednostek uczestnictwa. Zwolnienie samego funduszu z podatku dochodowego wynika stąd, że to nie on, lecz jego inwestorzy są beneficjentami ewentualnych zysków. Sam fundusz nie ma możliwości korzystania na własny użytek z uzyskanych środków, gdyż jest wyłącznie powiernikiem środków inwestorskich, zaś jego zyski nie należą do funduszu, tylko do inwestorów, którzy powierzyli mu swoje środki.

Przedmiotowe zamiast podmiotowego

W pierwotnej wersji poselskiego projektu zmian do ustawy o CIT, która ujrzała światło dzienne na początku listopada 2016 roku, pomysłodawcy opodatkowania funduszy zamierzali znieść zwolnienie podmiotowe i wprowadzić zwolnienie przedmiotowe tylko dla wybranych funduszy (otwartych).

W uzasadnieniu wskazywano, że „przyjęty model opodatkowania dochodów z inwestycji poprzez fundusze inwestycyjne wywołuje negatywne skutki, przede wszystkim w obszarze działania krajowych funduszy inwestycyjnych zamkniętych (dalej FIZ)". Według autorów projektu „FIZy stanowią jeden z podstawowych elementów budowania struktur planowania podatkowego z wykorzystaniem podmiotów zagranicznych (głównie transparentnych podatkowo), poprzez umiejscawianie FIZ w łańcuchu podmiotów prowadzących działalność gospodarczą i transferowanie dochodów z tej działalności, w zdecydowanej części, do FIZ".

Założenie

W projekcie założono więc objęcie FIZ opodatkowaniem CIT. Podatek miał wystąpić nie tylko w momencie realizacji zysku, ale również wtedy, gdy wartość jednostki funduszu wzrośnie. Należy podkreślić, ze ustawa i poprawki do niej były procedowane w bardzo szybkim tempie i nie były w związku z tym szerzej konsultowane, tak aby zmiany mogły zostać uchwalone i opublikowane przed końcem listopada (co umożliwi ich wejście w życie 1 stycznia 2017 roku).

Ostatecznie zdecydowano, że zmiany nie obejmą:

- krajowych funduszy inwestycyjnych otwartych (FIO),

- specjalistycznych funduszy inwestycyjnych otwartych (SFIO – z wyłączeniem specjalistycznych funduszy inwestycyjnych otwartych stosujących zasady i ograniczenia inwestycyjne określone dla funduszy inwestycyjnych zamkniętych) oraz

- równoważnych funduszy zagranicznych.

Tego typu fundusze pozostaną, jak dotychczas, objęte zwolnieniem podmiotowym zgodnie ze znowelizowanym brzmieniem art. 6 ust. 1 pkt 10 i 10a ustawy o CIT.

Jaki status

Natomiast w odniesieniu do FIZ zróżnicowano status podatkowy, wskazując w art. 17 ust. 1 pkt 57 ustawy o CIT (dodanym nowelizacją), że co do zasady dochody (przychody) funduszy inwestycyjnych zamkniętych lub specjalistycznych funduszy inwestycyjnych otwartych stosujących zasady i ograniczenia inwestycyjne określone dla funduszy inwestycyjnych zamkniętych, utworzonych na podstawie ustawy o funduszach inwestycyjnych podlegają zwolnieniu przedmiotowemu od podatku dochodowego, jednak z wyłączeniem wskazanych w ustawie o CIT kategorii dochodów (przychodów). Zwolnienie nie będzie więc miało zastosowania do dochodów (przychodów) z udziału w spółkach niemających osobowości prawnej lub jednostkach organizacyjnych niemających osobowości prawnej, mających siedzibę lub zarząd na terytorium Rzeczpospolitej Polskiej lub w innym państwie, jeżeli zgodnie z przepisami ustawy lub prawa podatkowego państwa, w którym te spółki lub jednostki organizacyjne mają siedzibę lub zarząd, podmioty te nie są traktowane jak osoby prawne i nie podlegają w tym państwie opodatkowaniu od całości swoich dochodów bez względu na miejsce ich osiągania, dochodów (przychodów) z odsetek od pożyczek udzielonych wyżej wskazanym podmiotom oraz odsetek od innych zobowiązań tych podmiotów wobec funduszu, dochodów (przychodów) z odsetek od udziału kapitałowego w ww. podmiotach, darowizn bądź innych nieodpłatnych lub częściowo odpłatnych świadczeń dokonywanych przez ww. podmioty, dochodów (przychodów) z tytułu odsetek (dyskonta) od emitowanych przez nie papierów wartościowych oraz dochodów (przychodów) z tytułu zbycia papierów wartościowych wyemitowanych przez te podmioty lub udziałów w tych podmiotach.

SKA nie są transparentne

Należy przypomnieć, że od trzech lat spółki komandytowo-akcyjne nie są transparentne podatkowo i są podatnikami podatku dochodowego od osób prawnych. Zgodnie z przepisami kodeksu spółek handlowych pozostają jednak spółkami osobowymi, tzn. nie posiadają osobowości prawnej (w przeciwieństwie do spółki z ograniczoną odpowiedzialnością czy akcyjnej). Ponieważ emitują akcje, są podmiotami, w które mogą inwestować fundusze inwestycyjne i są one często wykorzystywane jako wehikuły inwestycyjne, np. w projektach nieruchomościowych.

Sedno problemu

I tu dochodzimy do sedna problemu: czy na pewno, zgodnie z brzmieniem art. 17 ust. 1 pkt 57 ustawy o CIT ewentualne dochody (przychody) FIZ otrzymywane ze spółki komandytowo-akcyjnej podlegają zwolnieniu z opodatkowania?

Wydawać by się mogło, że od 1 stycznia 2017 roku opodatkowaniu powinny podlegać takie dochody FIZów, które są osiągane od spółek transparentnych podatkowo (tj. spółek niebędących podatnikami podatku dochodowego od osób prawnych). W pozostałych przypadkach – powinny podlegać zwolnieniu na poziomie FIZ.

Zgodnie z definicją legalną zawartą w art. 4a pkt 14 ustawy o CIT (w brzmieniu obowiązującym od 1 stycznia 2017 roku) przez „spółkę niebędącą osobą prawną rozumie się spółkę inną niż określona w pkt 21". Ten punkt z kolei wskazuje, że „spółką" jest spółka posiadająca osobowość prawną, w tym także spółka europejska, spółka kapitałowa w organizacji, spółka komandytowo-akcyjna mająca siedzibę lub zarząd na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej oraz spółka niemająca osobowości prawnej mająca siedzibę lub zarząd w innym państwie, jeżeli zgodnie z przepisami prawa podatkowego tego innego państwa jest traktowana jak osoba prawna i podlega w tym państwie opodatkowaniu od całości swoich dochodów bez względu na miejsce ich osiągania. Innymi słowy, spółką niebędącą osobą prawną (transparentną podatkowo) jest spółka inna niż spółka kapitałowa, kapitałowa w organizacji i inne spółki wskazane wyżej (zgodnie z art. 4a pkt 21 ustawy o CIT).

Należy zwrócić uwagę na rozbieżność w definicjach, występującą pomiędzy regulacją dotyczącą FIZów uchwaloną 29 listopada 2016 r. (tj. art. 17 ust. 1 pkt 57 ustawy o CIT) a definicjami legalnymi dotyczącymi spółek, które również (w związku z wcześniejszą nowelizacją ustawy o CIT) wejdą w życie od 1 stycznia 2017 roku (tj. art. 4a pkt 14 i 21 ustawy o CIT). Jest to wątpliwość natury prawnej, która może powodować zasadniczą niepewność co do skutków podatkowych otrzymania przez FIZ przychodów od spółki komandytowo-akcyjnej.

Inne, czyli jakie

Mianowicie, nowelizacja dotycząca opodatkowania FIZ wskazuje że taki fundusz powinien opodatkowywać dochody z udziału w spółkach „niemających osobowości prawnej (...) mających siedzibę na terytorium RP". Tymczasem definicja legalna na potrzeby ustawy o CIT zawarta w art. 4a tej ustawy wskazuje w jego pkt 14 jako podmioty transparentne podatkowo spółki „niebędące osoba prawną", którymi są spółki inne niż wymienione w pkt 21 tego przepisu.

Pozornie oba terminy oznaczają to samo, ale formalnie występuje istotna różnica i trudno jednoznacznie stwierdzić, czy takie brzmienie jest intencjonalne, czy wynika z pośpiechu i nieuwagi ustawodawcy (będących wynikiem przyjętego trybu prac nad ustawą w sprawie opodatkowania FIZ).

Literalnie, czym innym jest spółka „niebędąca osobą prawną" (formalnie zdefiniowana w ustawie o CIT), która jest transparentna podatkowo (i jako taka – w założeniu powinna generować dochody dla FIZ, które w spółce nie będą opodatkowane), a czym innym spółka „niemająca osobowości prawnej" – niezdefiniowana w ustawie o CIT.

Do których regulacji się odnieść

Żeby ustalić, o jakie podmioty chodzi, nie można odwołać się w tym zakresie do definicji z ustawy podatkowej (bo ta jest nieco inna). Wydaje się, że konieczne jest tu odwołanie do przepisów kodeksu spółek handlowych. W świetle jego przepisów spółka komandytowo-akcyjna jest spółką „niemającą osobowości prawnej", chociaż dla potrzeb podatku dochodowego jest traktowana jak osoba prawna i podlega opodatkowaniu CIT.

W konsekwencji można wyobrazić sobie sytuację, że w toku stosowania przepisów prawa podatkowego ktoś uzna, że zwolnienie FIZ nie obejmuje dochodów z SKA, ponieważ te literalnie uzyskiwane są ze spółki „niemającej osobowości prawnej", chociaż pozyskiwane są z podmiotu, który jest podatnikiem podatku dochodowego od osób prawnych.

Nie można jednoznacznie stwierdzić, czy jest to działanie celowe, które faktycznie zmierza do tego, aby opodatkować wpływy z SKA na poziomie FIZ, czy jest to po prostu wyraz braku dbałości o precyzję legislacyjną ze strony ustawodawcy. Trudno w tej chwili ustalić, jak ta rozbieżność będzie interpretowana w praktyce stosowania przepisów.

podstawa prawna: ustawa z 29 listopada 2016 r. o zmianie ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych, ustawy o podatku dochodowym od osób prawnych oraz ustawy o zmianie ustawy - Ordynacja podatkowa oraz niektórych innych ustaw (DzU z 2016 r. poz. 1926)

podstawa prawna: ustawa z 15 lutego 1992 r. o podatku dochodowym od osób prawnych (tekst jedn. DzU z 2016 r. poz. 1888)

masz pytanie, wyślij e-mail: tygodnikpodatki@rp.pl

Zdaniem autorki

Katarzyna Bieńkowska, radca prawny i doradca podatkowy w Enodo Advisors Sp. z o.o.

Pośpieszne uchwalanie ustaw źle wpływa na jasność przepisów