Kary umowne: jak się ma orzecznictwo do potrzeb praktyki

Zauważalny jest wzrost zainteresowania karami umownymi jako środkiem dyscyplinowania stron oraz instrumentem sankcjonowania niewykonania kontraktów. Jednocześnie judykatura staje przed coraz bardziej złożonymi problemami pojawiającymi się na styku kary umownej i innych instytucji prawa cywilnego.

[srodtytul]Technika określania[/srodtytul]

Wartość zastrzeganej kary umownej wyraża się zwykle jako określoną kwotę albo w sposób opisowy, w szczególności jako procent wartości kontraktu lub oznaczonego świadczenia.

W wyroku z 8 lutego 2007 r. Sąd Najwyższy zakwestionował jednak karę umowną określoną jako procent innego miernika, którego wartość może być między stronami sporna (chodziło o procent wartości działki gruntu). Zdaniem SN takie postanowienie nie odpowiada wskazanemu w art. 483 § 1 [link=http://aktyprawne.rp.pl/aktyprawne/akty/akt.spr?id=70928]k.c.[/link] wymogowi wyrażenia kary umownej w określonej sumie. Za dopuszczalne uznał natomiast określanie kary jako procentu od kwotowo wyrażonej podstawy naliczenia, tak iż ustalenie wartości kary jest jedynie działaniem arytmetycznym.

Interpretacja ta stawia pod znakiem zapytania ważność kar umownych ustalonych w kontraktach jako ułamek wartości rzeczy, praw (udziałów, akcji) lub innych aktywów, których wycena może być różna.

Literalna wykładnia dokonana przez SN może budzić wątpliwości. W piśmiennictwie akceptuje się bowiem określanie przez strony świadczeń pieniężnych poprzez odwołanie do podstaw ich ustalenia. W wypadku kary umownej w toku procesu wartość podstawy jej obliczenia powinna być traktowana jako jeden z elementów sporu między stronami, o którym będzie rozstrzygać sąd, opierając się w razie potrzeby na opinii biegłego.Wypada też zauważyć, iż we wcześniejszym wyroku z 8 września 2004 r. inny skład SN nie zakwestionował prawidłowości kary umownej określonej jako wartość niezrealizowanej inwestycji. Strony odwołały się wówczas również do podstawy, której wartość może być różnie wyceniana.

Utrzymanie się w dalszych orzeczeniach SN wykładni zaprezentowanej w pierwszym z powołanych orzeczeń prowadzić będzie do podważenia skuteczności wielu zastrzeżonych już kar kontraktowych, których wysokość została określona poprzez odwołanie do innych niż pieniądz mierników wartości.

[srodtytul]W umowach starannego działania[/srodtytul]

Istotne dla obrotu gospodarczego jest również pytanie o dopuszczalność stosowania kar w umowach, w których kontrahent nie jest zobowiązany do osiągnięcia określonego rezultatu, lecz do wykonania obowiązków z zachowaniem należytej staranności. [b]W wyroku z 12 grudnia 2007 r. (V CSK 333/07) SN, co do zasady, zaaprobował stosowanie kar umownych w kontraktach starannego działania (np. w umowach o zastępstwo inwestorskie).[/b] Jego zdaniem takie rozwiązanie nie narusza konstrukcji tej kary ani kodeksowych granic swobody umów.

Przychylając się do stanowiska SN, wypada zauważyć, iż dochodzenie kary kontraktowej za niewykonanie umowy starannego działania rodzić będzie dalsze problemy praktyczne. W tych bowiem wypadkach niewykonanie zobowiązania jest bardziej relatywne niż w kontraktach rezultatu, a nadto dużo trudniej powiązać wysokość kary umownej ze stopniem zawinienia kontrahenta na wypadek sądowego miarkowania kary.

[srodtytul]Za odstąpienie czy za przyczynę odstąpienia[/srodtytul]

W praktyce często spotyka się klauzule zastrzegające kary umowne na wypadek wypowiedzenia lub odstąpienia od umowy. Formułowane są one w ten sposób, iż kara ma zostać zapłacona bez względu na przyczynę odstąpienia.Ważność takich klauzul SN podał w wątpliwość w wyroku z 7 lutego 2007 r., zwracając uwagę, iż kara umowna może dotyczyć tylko niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania niepieniężnego. W konsekwencji kara na wypadek odstąpienia lub wypowiedzenia jest skuteczna tylko w odniesieniu do wypadków, w których przyczyną złożenia przez jedną stronę oświadczenia o wypowiedzeniu lub odstąpieniu było niewykonanie obowiązków niepieniężnych przez drugą stronę. We wskazanym wyroku SN zakwestionował karę umowną naliczoną przez wykonawcę robót budowlanych z tytułu odstąpienia przez niego od umowy spowodowanego niezapłaceniem faktury przez inwestora.

To stanowisko SN zasługuje na aprobatę. Odstąpienie lub wypowiedzenie umowy jest jedynie wykonywaniem przez stronę uprawnień przysługujących jej z mocy umowy lub ustawy. Sama czynność wypowiedzenia nie może być powiązana z karą umowną. Kara może odnosić się jedynie do konkretnych przyczyn odstąpienia (wypowiedzenia) polegających na niewykonaniu lub nienależytym wykonaniu przez kontrahenta obowiązków niepieniężnych. W szczególności kara umowna w kształcie nadanym jej w kodeksie cywilnym (art. 483 – 484) nie może stanowić ogólnej sankcji za każde przedterminowe zakończenie kontraktu, bez względu na przyczynę tego zdarzenia.

[srodtytul]Przyda się zastrzeżenie[/srodtytul]

Istotnym dla praktyki zagadnieniem jest również to, czy po odstąpieniu od umowy strony mogą dochodzić kar kontraktowych w niej zastrzeżonych. [b]Kwestię tę poruszył SN w wyroku z 5 października 2006 (IV CSK 157/2006), stwierdzając, iż skorzystanie z prawa odstąpienia nie pozbawia inwestora roszczenia o karę umowną za przekroczenie terminu oddania obiektu.[/b] Istotne jest jednak, że pogląd ten odnosił się do sytuacji, w której strony wyraźnie wskazały w umowie, iż kara należy się inwestorowi w razie odstąpienia ze względu na opóźnienie wykonawcy. Przede wszystkim wola stron przesądzała zatem o utrzymaniu się roszczenia o karę umowną mimo wygaśnięcia kontraktu wskutek odstąpienia. Tego poglądu SN nie należy rozciągać na wszelkie odstąpienia od umowy. Nasuwa się zarazem istotna wskazówka dla praktyki. Dla usunięcia ewentualnych wątpliwości celowe jest zastrzeganie w umowach, iż dana kara kontraktowa będzie należna także w razie wykonania prawa odstąpienia od umowy. Jak się wydaje, zastrzeżenie takie powinno dotyczyć również odstąpień dokonywanych przez stronę na podstawie ustawy.

[srodtytul]Instytucja miarkowania[/srodtytul]

Sporna pozostaje nadal kwestia, czy w razie ustalenia kary umownej na wypadek opóźnienia w wykonaniu świadczenia, dopuszczalne jest sądowe obniżenie (miarkowanie) tej kary ze względu na to, iż znaczna część zobowiązania została wykonana w terminie (art. 484 § 2 k.c.).Przeciwko miarkowaniu w oparciu o tę przesłankę opowiedział się SN w wyroku z 13 czerwca 2003 r., natomiast inny skład w orzeczeniu z 21 września 2007 r. miarkowanie w tej sytuacji dopuścił. Z pewnością ocena tego zagadnienia powinna być dokonywana w konkretnych okolicznościach faktycznych. Istotne argumenty przemawiają jednak za drugim stanowiskiem. Wykonanie świadczenia w określonej części co do zasady w tej części zaspokaja godny ochrony interes wierzyciela i umożliwia mu korzystanie z rezultatów wykonanego świadczenia. Odmienna interpretacja będzie uzasadniona, gdy dopiero pełne wykonanie zobowiązania (np. oddanie obiektu budowlanego) ma decydujące znaczenie dla zaspokojenia interesu wierzyciela.