Trzeba zachować czujność wobec kontrahenta

Osobista odpowiedzialność dłużnika za zaciągnięte zobowiązania to podstawowa reguła polskiego prawa cywilnego. Oznacza  m.in., że wierzyciel może się zaspokajać z całego majątku dłużnika zarówno teraźniejszego, jak i przyszłego.

Zasada ta tylko na pozór jest korzystna. Okazuje się bowiem, że w praktyce bardzo często przedsiębiorcy podejmują czynności mające na celu utrudnienie, a nawet uniemożliwienie zaspokojenia swojej wierzytelności.

Jest oczywiste, że zaciągnięcie zobowiązania nie zabrania dłużnikowi dokonywania kolejnych czynności prawnych, dlatego też  stosują oni wiele narzędzi, które uniemożliwiają ich wierzycielom skuteczne prowadzenie postępowań egzekucyjnych.

Jedną z metod zagwarantowania swoich praw przez wierzycieli jest ustanowienie w odpowiednim czasie np. zabezpieczenia rzeczowego, tj. hipoteki, zastawu, zastawu rejestrowego. Niestety, wielu przedsiębiorców, wstępując w stosunki kontraktowe, nie myśli o zabezpieczeniu swoich przyszłych roszczeń.

Powstaje pytanie: co mogą jednak zrobić  przedsiębiorcy   wierzyciele, którzy nie zabezpieczyli w stosownym czasie swoich wierzytelności?

Zachować czujność

Tacy przedsiębiorcy powinni dokładnie obserwować działalność swojego kontrahenta w szczególności pod kątem dokonywanych przez niego czynności.

Często zdarza się, że dłużnicy zawierają umowy, które  zmierzają do wyzbycia się swojego majątku, by w konsekwencji uniemożliwić wierzycielowi przeprowadzenie skutecznej egzekucji.

Najczęściej są to umowy zbycia na rzecz członków rodziny lub innych zaufanych osób  nieruchomości lub ruchomości, z których mogłaby być prowadzona egzekucja.

Należy pamiętać, że przed tego rodzaju działaniami dłużnika wierzyciel ma zapewnioną ochronę prawną na podstawie art. 527 kodeksu cywilnego (dalej k.c.) w ramach tzw. skargi pauliańskiej.

Istotą jej jest uprawnienie wierzyciela do kwestionowania czynności prawnych dłużnika, które polegają na uniemożliwieniu wierzycielowi prowadzenia egzekucji. Ze skargi pauliańskiej można skorzystać niezależnie od stanu sprawy i nie jest ważne, czy wierzyciel dysponuje już prawomocnym tytułem wykonawczym na dochodzoną wierzytelność.

Pozew, ale nie przeciwko dłużnikowi

Charakterystyczne dla takiego roszczenia jest to, że nie polega ono na wystąpieniu wierzyciela z powództwem przeciwko dłużnikowi, a jedynie na wystąpieniu o uznanie określonej czynności dokonanej przez dłużnika, która  uszczupliła znacząco jego majątek, za bezskuteczną wobec niego.

Pozwanym w takiej sprawie jest nie dłużnik, ale osoba trzecia, z którą dłużnik zawarł umowę w takim zakresie.

Przykład

Przedsiębiorca A wykonał na rzecz przedsiębiorcy B uzgodnioną usługę, za którą B zobowiązany był do zapłaty 150tys. zł. B odmówił zapłaty, a następnie sprzedał swojej córce nieruchomość stanowiącą jedyny składnik jego przedsiębiorstwa, wskutek czego A został właściwie pozbawiony możliwości przeprowadzenia skutecznej egzekucji.

W takiej sytuacji A złożył do sądu przeciwko córce B pozew o uznanie czynności prawnej sprzedaży nieruchomości za bezskuteczną wobec niego. Sąd wydał wyrok, w którym stwierdził bezskuteczność czynności, co następnie umożliwiło A prowadzenie postępowania egzekucyjnego z tego właśnie składnika majątkowego.

Kiedy skarga?

Przede wszystkim wierzytelność musi istnieć zarówno w momencie dokonywania czynności krzywdzącej wierzyciela, jak również w momencie wytoczenia powództwa przeciwko osobie trzeciej o uznanie czynności za bezskuteczną.  Wierzytelność musi mieć charakter zaskarżalny, a co za tym idzie  nie może być przedawniona.

Wierzyciel nie może żądać uznania czynności prawnej  dłużnika za bezskuteczną po upływie  pięciu lat od daty jej  dokonania. Termin biegnie więc od daty dokonania czynności prawnej, nie ma przy tym znaczenia, kiedy wierzyciel się o niej dowiedział. Najczęściej  jest to chwila zawarcia umowy bądź dokonania jednostronnej czynności prawnej.

Przedmiotem  skargi pauliańskiej może być co do zasady każda czynność prawna dokonana przez dłużnika, która powoduje lub pogłębia stan jego niewypłacalności  i jednocześnie przynosi korzyść majątkową osobie trzeciej. Może  to być zawarcie umowy czy ugody, cofnięcie powództwa lub uznanie roszczenia. Nie ma znaczenia, czy czynność jest dwustronna (np. umowa) czy jednostronna oraz czy została zawarta odpłatnie (np. zbycie składnika majątkowego) czy nieodpłatnie (np. darowizna). W grę wchodzą czynności zawarte w sposób wyraźny (np. umowa pisemna, umowa w formie aktu notarialnego) i czynności tzw. dorozumiane (np. uzgodnione przez strony ustnie).

Przedmiotem skargi pauliańskiej mogą być także zaniechania dłużnika, przez które podlegający egzekucji majątek dłużnika nie powiększa się, albo przez które majątek ten ulega uszczupleniu, przez co powstaje stan bezskuteczności egzekucji.

Bezsprzecznie zaskarżeniu podlegają czynności prawne dłużnika polegające na zrzeczeniu się prawa. Taka sytuacja ma miejsce np. przy odrzuceniu spadku. Nie podlega natomiast zaskarżeniu czynność dłużnika polegająca na zrzeczeniu się dziedziczenia.

Przykład

Dłużnik X był zobowiązany do wypłaty swojemu wierzycielowi Y kwoty 150 tys. zł z tytułu wykonanych robót budowlanych. X w celu uniknięcia zapłaty umówił się ze swoim wspólnikiem Z, że ten wytoczy fikcyjny pozew o zapłatę 200 tys. zł.

Złożył powództwo przeciwko X o zapłatę, X uznał żądanie pozwu, co skutkowało wydaniem nakazu zapłaty, na podstawie którego X przelał Z kwotę 200 tys. zł, czym spowodował swoją niewypłacalność i tym samym uniemożliwił zaspokojenie roszczenia Y. Wobec tych czynności Y wystąpił przeciwko Z z pozwem o uznanie za bezskuteczne uznania powództwa wobec Y.

Przedmiotem skargi nie mogą być czynności dłużnika mające charakter osobisty,  np. zawarcie małżeństwa, zmiana miejsca zamieszkania, uznanie dziecka.

Przykład

Dłużnik X był zobowiązany do wypłaty na rzecz swojego wierzyciela Y kwoty 50tys. zł  z tytułu wykonanych robót budowlanych. W  tym czasie uznał swoje nieślubne dziecko, co skutkowało w następnej kolejności powstaniem po jego stronie obowiązku alimentacyjnego.

Y złożył powództwo o uznanie czynności polegającej  na uznaniu dziecka za bezskuteczną wobec niego. Sąd mając na uwadze, że jest to czynność mająca charakter osobisty, oddalił powództwo Y.

Skuteczność skargi pauliańskiej wymaga, aby wierzyciel wykazał, że dłużnik dokonując czynności prawnej działał ze świadomością pokrzywdzenia wierzyciela, a osoba trzecia o tym wiedziała lub przy zachowaniu należytej staranności mogła się dowiedzieć.

Niewypłacalność dłużnika

Powstaje pytanie: czym jest niewypłacalność dłużnika? Najprościej mówiąc to brak możliwości wywiązania się ze swoich zobowiązań.

Wierzyciel nie ma jednak obowiązku wszczynania postępowania egzekucyjnego przeciwko dłużnikowi, aby wykazać stan jego niewypłacalności. Istotne jest, aby potrafił wykazać, że aktualny stan majątkowy dłużnika nie jest wystarczająco dobry, aby mógł on pokryć  swoje zobowiązania.

Najlepszym wyjściem dla wierzyciela będzie przedłożenie bilansu dłużnika (aktywa i pasywa). Oczywiście będzie łatwiej, gdy dłużnikiem jest spółka prawa handlowego lub  inny przedsiębiorca zobligowany do prowadzenia ksiąg rachunkowych i składania rocznych sprawozdań finansowych do krajowego rejestru sądowego.

Zgodnie z ogólnymi regułami (art. 6 k.c.) to na wierzycielach  spoczywa ciężar udowodnienia niewypłacalności dłużnika. W praktyce najczęstszym dowodem wierzyciela jest  dokument stwierdzający bezskuteczność egzekucji.