Za weekendowe szkolenie nie musimy pracownikowi płacić ani pensji, ani diet

Takie jest stanowisko Głównej Inspekcji Pracy. Jego przeciwnicy twierdzą, że uczestnictwo w szkoleniu, będące poleceniem pracodawcy, jest czasem pracy.

Spółka delegowała cały dział na szkolenie do Kazimierza Dolnego, które miał prowadzić ich kierownik. Większość zatrudnionych sprzeciwiała się, ale prezes zagroził konsekwencjami służbowymi.

W piątek jechali od 6 do 9, a o 10 zaczęli już naukę, która razem z przerwą obiadową trwała do 18, potem mieli wolne. W sobotę wykłady odbywały się od 10 do 18, a w niedzielę od 10 do 14, po czym wyjechali, dojeżdżając do stolicy o 17. Pracują w podstawowym systemie czasu pracy, od poniedziałku do piątku, od 8 do 16. Wedle regulaminu pracy sobota jest szóstym, wolnym dniem tygodnia. Czy taki wyjazd był podróżą służbową? Czy uiszczamy za ten czas wynagrodzenia i diety? Szef twierdzi, że nie. Jedynie osobie, która prowadziła wykłady, wypłacił diety i koszty podróży. Czy słusznie? Czy wolno zwolnić pracownika za to, że nie uczestniczył w szkoleniu?

Poruszony problem dotyczy kilku kwestii: szkoleń, podróży służbowych oraz rekompensaty za pracę w niedzielę i w dniu wolnym z tytułu przeciętnie pięciodniowego tygodnia pracy. Jeśli chodzi o szkolenia, to ważne jest, czy zatrudniony sam pobiera naukę, czy sam uczy innych w charakterze wykładowcy. Poza tym nie każdy wyjazd na kurs stanowi podróż służbową, a jeśli nawet, to nie zawsze taką delegację zaliczamy do czasu pracy.

Każdy pracodawca powinien podnosić kwalifikacje załogi, co wynika z art. 94 kodeksu pracy. Mimo to nie wszyscy zatrudnieni chcą skorzystać z tej możliwości, zwłaszcza gdy kursy odbywają się w dni wolne. Straciliby bowiem szansę na odpoczynek, a w zamian nie otrzymaliby z tego tytułu żadnej rekompensaty. Zdaniem większości ekspertów i inspektorów pracy szkolenie jest czasem pracy tylko, gdy odbywa się w godzinach wynikających z harmonogramu. Przeciwnicy powołują się na art. 128 kodeksu pracy, według którego czas pracy to pozostawanie do dyspozycji pracodawcy w zakładzie lub w innym miejscu wyznaczonym przez szefa. Przepis ten przesądza w ich opinii o tym, że szkolenie to na pewno czas pracy, za który trzeba zapłacić. Nie bez znaczenia jest też rodzaj szkolenia. Jak podkreślił Sąd Najwyższy w wyroku z 25 stycznia 2005 r. (I PK 144/04): szkolenie o charakterze praktycznym odbywa się w ramach stosunku pracy. Znaczy to, że podwładny wykonuje w tym czasie pracę. Sytuacja zmienia się diametralnie, gdy pracownik jest nauczycielem, a nie uczniem. Wtedy płacimy za wszystkie godziny szkolenia, a za niektóre z nich jak za pracę nadliczbową.

Najlepiej, by szkolenie odbywało się z inicjatywy zatrudnionego. Jeżeli jednak sami wpadniemy na taki pomysł, pamiętajmy, że to tylko propozycja. Na przykład kierownik może się zwrócić do podwładnego w takiej formie: „w weekend jest interesujące szkolenie dotyczące twoich kwalifikacji. Jeśli masz ochotę w nim uczestniczyć, to chętnie pokryję pełny koszt”. Wtedy adresat ma wybór. Jeśli chce podnieść swoje kwalifikacje, to skorzysta z oferty, zarywając weekend. Gdy woli poleniuchować, to ma prawo do odmowy. Nauka organizowana przez nas nie jest bowiem obowiązkiem służbowym. Niestety, to tylko teoria, bo wielu z nas propozycję udziału w weekendowym kursie traktuje jako polecenie. Powołujemy się przy tym na art. 100 kodeksu pracy, według którego podwładny musi się stosować do dyspozycji szefa, pod warunkiem że dotyczą one pracy i nie są sprzeczne z przepisami i umową o pracę. Zdarza się, że odrzucenie oferty szkoleniowej kończy się utratą posady. Jest to jednak sprzeczne z prawem, gdyż wypowiedzenie nie jest właściwie umotywowane. Sądy zaznaczają tymczasem, że przyczyna wymówienia ma być rzeczywista i dokładnie uzasadniona. Oczywiście nie dotyczy to zatrudnionego, który nagminnie odrzuca propozycje wzięcia udziału w kursie. Wówczas możemy uznać, że w firmie nie ma dla niego miejsca ze względu na zbyt niskie kwalifikacje.

A co wtedy, gdy konieczność uczestnictwa w szkoleniu wynika z umowy o pracę bądź z przepisów wewnętrznych firmy? Czy rozwiązanie angażu wolno wówczas tłumaczyć niedopełnieniem obowiązków służbowych? – pytają przedsiębiorcy.

Jeżeli obowiązek szkolenia wynika z umowy o pracę, to jego naruszenie może powodować odpowiedzialność pracownika. Podobnie, gdy taki obowiązek wynika z układu zbiorowego pracy. Inaczej, gdy zobowiązanie do uczestnictwa w szkoleniu wynika z regulaminu pracy, który ustala tylko organizację i porządek w procesie pracy. Trudno, by elementem tej organizacji był obowiązek szkolenia się.

Przypominam ponadto, że zgodnie z art. 9 § 2 kodeksu pracy postanowienia układów zbiorowych, porozumień zbiorowych oraz regulaminów i statutów nie mogą być mniej korzystne dla podwładnych od kodeksu pracy, innych ustaw i aktów wykonawczych.

Dla niektórych prawników umieszczenie w kontrakcie pracowniczym obowiązku szkoleń zawodowych jest wręcz podstawą do tego, by uznać je za czas pracy. Dla innych natomiast to podstawowy warunek.

Zatrudniony, który się szkoli poza zakładem, nie jedzie w delegację. Mimo to wolno mu zwrócić koszty np. dojazdu, wyżywienia i zakwaterowania

Diety wypłacamy obowiązkowo tylko wtedy, gdy pracownik uczył innych jako wykładowca. Pracownikowi, któremu zleciliśmy wykonanie obowiązków poza naszą siedzibą lub poza stałym miejscem pracy, przysługują należności z tytułu podróży służbowej. Dostaje diety na pokrycie codziennych wydatków związanych z posiłkami oraz zwrot kosztów, m.in. za przejazdy, noclegi i dojazdy środkami komunikacji miejscowej. Stanowi tak art. 775 kodeksu pracy. Przepisy nie rozstrzygają, w jaki sposób mamy nakazać odbycie podróży służbowej. Najlepiej uczynić to na piśmie, określając:

- zadania do wykonania w delegacji,

- miejsce rozpoczęcia i zakończenia podróży.

Zasadniczo podróż służbowa składa się z dwóch etapów: samej podróży i czasu realizacji zadań zleconych przez pracodawcę. Wątpliwości budzi to, czy sama podróż jest czasem pracy. Kodeks pracy tego nie reguluje. Odpowiedzi należy szukać w orzecznictwie SN, według którego nie jest nim zasadniczo czas dojazdu i powrotu z delegacji. Wyjątkiem jest podróż służbowa pokrywająca się z czasem pracy wynikającym z harmonogramu zatrudnionego. Przykładowo w orzeczeniu z 27 października 1981 r. (I PR 85/81) SN uznał, że wyjazd przypadający poza czasem pracy nie rodzi obowiązku wypłacenia dodatkowego wynagrodzenia. Eksperci podkreślają też, że sama podróż służbowa nie stanowi wykonywania pracy w rozumieniu art. 80 kodeksu pracy. W jednym z wyroków z 23 czerwca 2005 r. (II PK 265/04) SN uznał jednak, że powrót z podróży służbowej powinniśmy traktować jak za dyżur. W związku z tym zatrudnionemu dajemy w zamian albo dzień wolny, albo ekwiwalent w razie rozwiązania umowy o pracę. Zdarza się, że już w trakcie jazdy np. pociągiem na delegację pracownik wykonuje zlecone zadania – opracowuje na laptopie sprawozdanie finansowe dla firmy. Wówczas taką aktywną jazdę należy zaliczyć do czasu pracy. Ale uwaga, pod warunkiem że czynności te robimy w pociągu z polecenia przełożonego. Podróż taka nie wchodzi do czasu pracy, gdy mógł sporządzić raport w ramach zwykłych godzin roboczych. Tak sama zasada obowiązuje, kiedy czas przejazdu podwładny przeznacza na wykonywanie dodatkowych zadań służbowych, ale niezleconych przez szefa.

Czy wyjazd na szkolenie jest podróżą służbową w rozumieniu kodeksu pracy? – pytają przedsiębiorcy. Tak, jeśli pracownik sam prowadzi szkolenie. Wtedy znaczenie mają opisane zasady. Ich stosowanie jest natomiast wątpliwe, gdy zatrudnieni mają podnieść swoje kwalifikacje. Przykładowo SN w orzeczeniu z 13 października 1999 r. (I PKN 292/99) wskazał, że wyjazd i uczestnictwo w szkoleniu na podstawie skierowania pracodawcy nie jest podróżą służbową. Tezę tę możemy potwierdzić kilkoma argumentami, np.

- szkolenie to pozaszkolna forma podnoszenia kwalifikacji zawodowych uregulowana w rozporządzeniach:

ministra edukacji i nauki z 3 lutego 2006 r. w sprawie uzyskiwania i uzupełniania przez osoby dorosłe wiedzy ogólnej, umiejętności i kwalifikacji zawodowych w formach pozaszkolnych (DzU nr 31, poz. 216)

,

ministra edukacji narodowej oraz ministra pracy i polityki socjalnej z 12 października 1993 r. w sprawie zasad i warunków podnoszenia kwalifikacji zawodowych i wykształcenia ogólnego dorosłych (DzU nr 103, poz. 472 ze zm.)

,

- podczas szkolenia zatrudniony nie wykonuje swoich obowiązków,

- jedzie na szkolenie, by zdobyć nową wiedzę i umiejętności,

- szkolenie w odróżnieniu od podróży służbowej nie jest obowiązkiem pracowniczym.

Mimo że wyjazdowe szkolenie (krajowe czy zagraniczne) nie jest podróżą służbową, to możemy zwrócić zatrudnionemu poniesione w związku z tym koszty. Mówi o tym § 9 rozporządzenia z 12 października 1993 r., wedle którego mamy prawo zrefundować koszty uczestnictwa w szkoleniu, zakwaterowania, wyżywienia i przejazdu, a ponadto udzielić urlopu szkoleniowego i zwolnić z części dnia pracy. Szczegółowe zasady rozliczeń strony powinny potwierdzić w umowie, ustalając wysokość zwracanych kosztów. Posiłkowo warto stosować wartości wynikające z przepisów o podróżach służbowych.

Podróże służbowe reguluje art. 775 kodeksu pracy oraz dwa rozporządzenia ministra pracy i polityki społecznej z 19 grudnia 2002 r. w sprawie wysokości oraz warunków ustalania należności przysługujących pracownikowi zatrudnionemu w państwowej lub samorządowej jednostce sfery budżetowej z tytułu podróży służbowej:

- na obszarze kraju (DzU nr 236, poz. 1990 ze zm.),

- poza granicami kraju (DzU nr 236, poz. 1991 ze zm.).

Jeżeli w trakcie podróży służbowej zatrudniony wykonywał pracę ponad ustawowe normy, to z tego tytułu przysługuje mu rekompensata.

- Robił to w niedzielę? Zapewniamy mu przede wszystkim inny dzień wolny albo wypłacamy 100-proc. dodatki do wynagrodzenia. Gdyby pod koniec okresu rozliczeniowego okazało się, że praca w niedzielę spowodowała przekroczenie średniotygodniowej normy czasu pracy, to uiszczamy drugi 100-proc. dodatek. W sumie za każdą godzinę pracy w niedzielę otrzyma normalne wynagrodzenie, 100-proc. dodatek oraz ewentualnie na koniec okresu rozliczeniowego kolejny 100-proc. dodatek za przekroczenie normy średniotygodniowej.

- Zgodnie z art. 151

11