Interes publiczny należy do tych pojęć prawa, które w praktyce potrafią decydować o losie konkretnych inwestycji, planów rozwoju, a czasem nawet całych lokalnych społeczności. Jest klauzulą generalną, czyli formułą intencjonalnie niedookreśloną. Celem jest to, by dało się ją stosować w zmieniających się realiach. W najprostszym ujęciu chodzi o dobro wspólne: zobiektywizowane potrzeby ogółu, które państwo i administracja mają obowiązek uwzględniać w swoich działaniach. Właśnie dlatego interes publiczny pojawia się w Konstytucji RP i w wielu ustawach jako punkt odniesienia przy podejmowaniu decyzji przez władze publiczne. Jednym z najważniejszych pól, na których interes publiczny ujawnia swoją siłę, jest ochrona środowiska.
Wartość wspólna
O środowisku mówi się dziś często w kategoriach sporów: inwestycja kontra drzewa, rozwój kontra Natura 2000, miejsca pracy kontra procedury. Tymczasem prawo, i to już na poziomie konstytucyjnym, traktuje ochronę środowiska nie jako temat poboczny, lecz jako fundamentalny element funkcjonowania państwa. Konstytucja wskazuje, że Rzeczpospolita zapewnia ochronę środowiska, kierując się zasadą zrównoważonego rozwoju. Władze publiczne prowadzą politykę zapewniającą bezpieczeństwo ekologiczne współczesnemu i przyszłym pokoleniom, a jednocześnie mają wspierać działania obywateli na rzecz poprawy stanu środowiska. W tym ujęciu ochrona środowiska nie jest tylko kolejnym wymaganiem, ale też warunkiem trwałego dobrostanu, wspierającym takie wartości, jak zdrowie, jakość życia czy bezpieczeństwo.
Istotne jest też, że ustawodawca konstytucyjny przenosi odpowiedzialność za środowisko na wszystkich. Każdy ma obowiązek dbać o jego stan i ponosi odpowiedzialność za spowodowane przez siebie pogorszenie. To przesuwa akcent: ochrona środowiska jest jednocześnie zadaniem publicznym i powszechną powinnością, a nie wyłącznie domeną administracji lub organizacji społecznych.
Przyroda i środowisko
W debacie publicznej „przyroda” i „środowisko” bywają używane zamiennie, ale prawo porządkuje te kategorie. Środowisko w rozumieniu ustawy obejmuje ogół elementów przyrodniczych, także przekształconych przez człowieka: od powierzchni ziemi, wód i powietrza, po klimat, krajobraz i różnorodność biologiczną wraz z wzajemnymi oddziaływaniami. Przyroda jest w tym sensie komponentem środowiska, a współczesne prawo ochrony środowiska w znacznej mierze wyrosło na gruncie prawa ochrony przyrody.
Z kolei ochrona środowiska jest definiowana jako podejmowanie lub zaniechanie działań umożliwiających zachowanie lub przywrócenie równowagi przyrodniczej: przez racjonalne gospodarowanie zasobami zgodnie z zasadą zrównoważonego rozwoju, przeciwdziałanie zanieczyszczeniom oraz przywracanie elementów przyrodniczych do stanu właściwego. Ochrona przyrody ma swoją własną ustawową konstrukcję i obejmuje zachowanie, zrównoważone użytkowanie i odnawianie zasobów, tworów i składników przyrody, począwszy od gatunków i siedlisk, po krajobraz, zieleń w miastach i zadrzewienia. Ten podział nie jest akademicki. Przekłada się on bowiem na to, jakie instrumenty prawne stosuje się w praktyce i jakie organy są właściwe w danej sprawie.
Interes publiczny
Najbardziej wrażliwy punkt relacji między interesem publicznym a ochroną środowiska dotyczy ograniczeń praw jednostki. Konstytucja dopuszcza ograniczanie wolności i praw tylko w ustawie i tylko wtedy, gdy jest to konieczne w demokratycznym państwie m.in. dla ochrony środowiska. Jednocześnie wprowadza bezpiecznik: takie ograniczenia nie mogą naruszać istoty wolności i praw. To właśnie w tym miejscu kluczowe znaczenie zyskuje zasada proporcjonalności, która ma oddzielać działania konieczne od nadmiernych.
Szczególnie wyraźnie widać to na gruncie wolności działalności gospodarczej. Ustrój gospodarczy Polski opiera się bowiem na wolności gospodarczej i własności prywatnej, ale wolność ta nie ma charakteru absolutnego. Konstytucja wskazuje wprost, że może być ograniczona ustawą i tylko ze względu na ważny interes publiczny. Sformułowanie „ważny” oznacza konieczność realnego uzasadnienia i wykazania, że w konkretnej sprawie ochrona określonej wartości publicznej (np. środowiska, zdrowia, bezpieczeństwa) rzeczywiście wymaga ingerencji w sferę działalności przedsiębiorcy czy właściciela nieruchomości. Trybunał Konstytucyjny podkreślał, że wolność gospodarcza może podlegać ograniczeniom, czasem nawet dalej idącym niż prawa o charakterze osobistym, bo działalność gospodarcza może silnie oddziaływać na interesy innych osób i na interes publiczny. Państwo ma legitymowany interes w tworzeniu ram prawnych obrotu gospodarczego, które ograniczają nierzetelność i minimalizują ryzyka dla wspólnoty.
W praktyce oznacza to tyle: ochrona środowiska bywa przesłanką do wprowadzania zakazów, nakazów, wymogów zezwoleń czy obowiązków naprawczych, ale każdorazowo musi być to ingerencja uzasadniona, możliwa do obrony na gruncie proporcjonalności i zgodna ze standardami państwa prawa. Interes publiczny nie może stać się wygodnym hasłem usprawiedliwiającym dowolność.
Interes publiczny
Interes publiczny nie realizuje się sam. W systemie ochrony przyrody i środowiska kluczowe role pełnią organy administracji oraz wyspecjalizowane jednostki. Obowiązek dbałości o przyrodę, traktowaną jako dziedzictwo i bogactwo narodowe, spoczywa na organach administracji publicznej, osobach prawnych i fizycznych. Na poziomie rządowym szczególną funkcję odgrywa minister właściwy do spraw środowiska, który koordynuje politykę w tym obszarze, a w systemie organów wyspecjalizowanych centralną rolę pełni generalny dyrektor ochrony środowiska, wspierany przez generalną dyrekcję, oraz regionalni dyrektorzy ochrony środowiska, którzy wykonują zadania przy pomocy regionalnych dyrekcji i regionalnych konserwatorów przyrody. Równolegle działa Inspekcja Ochrony Środowiska, odpowiedzialna za kontrolę przestrzegania przepisów, monitoring stanu środowiska oraz współdziałanie z innymi organami, w tym organami ścigania i wymiaru sprawiedliwości. W sprawach o przestępstwa i wykroczenia przeciwko środowisku istotne są działania policji i prokuratury oraz sądów powszechnych i sądów administracyjnych.
Skuteczność
Ochrona środowiska, choć osadzona mocno w prawie, bywa trudna w egzekwowaniu. Z praktyki wynika, że postępowania w sprawach wykroczeń potrafią przegrywać z czasem. Krótkie terminy przedawnienia nie zawsze pozwalają doprowadzić sprawę do prawomocnego rozstrzygnięcia. Poważnym problemem bywa też błędna kwalifikacja czynu na wczesnym etapie postępowania, co może skutkować odmową wszczęcia postępowania bądź jej niewłaściwym poprowadzeniem. Przyczyną bywa złożoność prawa ochrony środowiska i niewystarczające doświadczenie organów ścigania w tej materii. To pokazuje, że interes publiczny wymaga nie tylko dobrych przepisów, ale również kompetencji, współpracy instytucji i praktycznych narzędzi działania, jak choćby wsparcia merytorycznego ze strony wyspecjalizowanych organów ochrony przyrody.
Podstawy prawne:
Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U. z 1997 r. nr 78, poz. 483);
ustawa z dnia 16 kwietnia 2004 r. o ochronie przyrody (t.j. w: Dz.U. z 2026 r. poz. 13);
ustawa z dnia 11 września 2019 r. – Prawo zamówień publicznych (t.j. w: Dz.U. z 2024 r. poz. 1320).
dr Jakub Pokoj
radca prawny, AVENTUM Kancelaria Prawna Radców Prawnych i Adwokatów Malik, Pokoj i Partnerzy sp.p.
Tekst powstał we współpracy z siecią Kancelarie RP
