Legalne działanie na szkodę spółki kapitałowej

Obserwując praktykę obrotu gospodarczego, trudno nie dostrzec „konfliktu interesów”, który nierzadko zachodzi między podmiotem dominującym a zależną od niego spółką. Jest to szczególnie widoczne wówczas, gdy spółka zależna jest „zmuszana” do podjęcia działań obiektywnie dla niej szkodliwych, a równocześnie korzystnych z punktu widzenia podmiotu dominującego. Na razie takie działanie trudno uznać za legalne, ale może warto to zmienić?

W polskim systemie prawnym powszechnie uznaje się, iż celem działania spółki handlowej (ergo motywem czynności dokonywanych przez osoby upoważnione do działania za nią lub w jej imieniu) powinno być przede wszystkim sensu largo dobro tej spółki. Choć zasada ta nie została expressis verbis wyrażona w normie powszechnie obowiązującego prawa, jej obowiązywanie potwierdzają zarówno przepisy penalizujące działanie na szkodę spółki (art. 585 [link=http://www.rp.pl/aktyprawne/akty/akt.spr;jsessionid=A7A8585662FA4BD468F0224DA42DCA9A?id=133014]kodeksu spółek handlowych[/link]; wszystkie powoływane przepisy odnoszą się do k. s. h.), jak i regulacje prywatnoprawne umożliwiające dochodzenie przez spółkę odszkodowania z tytułu wyrządzonej jej szkody (art. 293 i następne, art. 483 i następne). Powyższe założenia należy uznać za uzasadnione, uwzględniając potrzebę ochrony interesów wierzycieli oraz mniejszościowych wspólników (akcjonariuszy) spółek handlowych, w szczególności zaś spółek zależnych od innych podmiotów.

Rygorystyczne przestrzeganie tych wartości de facto uniemożliwia realizację potrzeb współczesnego obrotu gospodarczego, w szczególności zaś podejmowanie przez spółkę działań obiektywnie sprzecznych z jej dobrem (interesem), a równocześnie korzystnych dla innych podmiotów (najczęściej jej wspólników [akcjonariuszy] większościowych lub służących sensu largo dobru publicznemu, np. bezpieczeństwu energetycznemu lub ekologicznemu państwa albo jednostki samorządu terytorialnego).

[srodtytul]Kazus klasycznego holdingu[/srodtytul]

Umożliwienie tytułowego „legalnego działania na szkodę spółki” mogłoby spełnić m.in. oczekiwania holdingów (tak krajowych, jak i międzynarodowych). Nierzadko bowiem bywa tak, iż interes holdingu (w skład którego może wchodzić wiele spółek z siedzibą w Polsce oraz poza jej granicami) wymaga dokonania przez spółkę zależną czynności dla niej niekorzystnej.

[wyimek]Obowiązujące w Polsce prawo holdingowe trudno uznać za zgodne z oczekiwaniami uczestników rynku[/wyimek]

Byłoby tak m.in. wówczas, gdyby podmiot dominujący zaciągnął kredyt bankowy (tzw. kredyt globalny), którego warunki przewidywałyby udzielenie zabezpieczeń rzeczowych przez spółkę zależną (np. obciążenie jej majątku hipoteką, zastawem, zastawem rejestrowym, przewłaszczenie niektórych składników jej majątku na zabezpieczenie ww. kredytu) i – co szczególnie istotne z punktu widzenia analizowanej tu problematyki – nie przyznawałyby spółce zależnej jakichkolwiek, w tym także pośrednich, korzyści z tego tytułu. Nie budzi przy tym wątpliwości, iż w takim wypadku interes spółki zależnej byłby narażony na szwank (m.in. wskutek znaczącego pogorszenia jej zdolności kredytowej, spadku wartości posiadanych przez nią aktywów etc.), co z kolei mogłoby prowadzić do spełnienia opisanych wyżej przesłanek odpowiedzialności menedżerów spółki zależnej za działanie na jej szkodę.

Z drugiej jednak strony (w pełni uzasadniona w świetle powyższych uwag poczynionych na tle aktualnego stanu prawnego) odmowa udzielenia wskazanych zabezpieczeń przez spółkę zależną mogłaby uniemożliwić uzyskanie kredytu przez podmiot dominujący lub też otrzymanie go na mniej korzystnych warunkach, ergo byłaby niekorzystna z punku widzenia holdingu.

[srodtytul]Zależne od Skarbu Państwa [/srodtytul]

Problem „legalnego działania na szkodę spółki” może pojawić się także w wypadku spółek zależnych od Skarbu Państwa. Jest to widoczne wówczas, gdy zamiarem Skarbu Państwa byłoby wykorzystywanie tych spółek nie tylko w celu osiągnięcia zysku, lecz także dla realizacji określonej polityki państwa. Znakomitym tego przykładem jest zmiana statutu spółki pod firmą Polskie Górnictwo Naftowe i Gazownictwo SA (PGNiG) z 26 października 2006 r. Zgodnie bowiem z § 17 ust. 2 pkt 2 zmienionego statutu PGNiG: „Akcjonariusz – Skarb Państwa reprezentowany przez ministra właściwego do spraw Skarbu Państwa wyraża, w formie pisemnej, zgodę na realizację strategicznych przedsięwzięć inwestycyjnych lub udział Spółki w przedsięwzięciach inwestycyjnych trwale lub przejściowo pogarszających efektywność ekonomicznej działalności Spółki, ale koniecznych dla zapewnienia bezpieczeństwa energetycznego Polski”.

Nie wdając się w rozważania na temat zgodności z prawem (a zatem i ważności) § 17 ust. 2 zmienionego statutu PGNiG (co wymaga odrębnego obszernego opracowania), zbadać należy dopuszczalność ewentualnej realizacji (wykonania) części jego dyspozycji, tj. „realizację strategicznych przedsięwzięć inwestycyjnych lub udział Spółki w przedsięwzięciach inwestycyjnych trwale lub przejściowo pogarszających efektywność ekonomicznej działalności Spółki, ale koniecznych dla zapewnienia bezpieczeństwa energetycznego Polski”. Przyjmując, iż w wyniku takich działań PGNiG poniosłoby szkodę, nie uzyskując w zamian za to żadnego odszkodowania (rekompensaty), w świetle powyższych uwag należałoby uznać je za niedopuszczalne, ergo prowadzące do spełnienia opisanych wyżej przesłanek odpowiedzialności menedżerów PGNiG za działanie na jego szkodę.