Zatrudnienie niepełnosprawnego w stopniu umiarkowanym - czas pracy

Zatrudnienie niepełnosprawnego w stopniu umiarkowanym lub znacznym zawsze wiązało się z obostrzeniami odnoszącymi się do jego norm czasu pracy. Niezależnie od tego, czy są one obniżone czy powszechne, są sztywne. Co więcej, takim osobom przysługuje prawo do dodatkowych przerw w pracy oraz zwolnień od zadań, z których nie mogą korzystać ich zdrowi koledzy.

Niepełnosprawnych obowiązuje ponadto zakaz pracy ?w nadgodzinach i w porze nocnej. Mimo tych przywilejów ostatnia zmiana przepisów regulujących zatrudnianie tej grupy, skutkująca podniesieniem obowiązujących ją z mocy prawa norm czasu pracy, jest sprzeczna z konstytucją.

Zasady ogólne

Od 1 stycznia 2012 r. art. 15 ust. 1 ustawy z 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (tekst jedn. DzU z 2011 r. nr 127, poz. 721 ze zm., dalej ustawa o rehabilitacji) przewiduje, że czas pracy osoby niepełnosprawnej nie może przekraczać ośmiu godzin na dobę i 40 godzin tygodniowo. Tym samym odwołuje się do norm czasu pracy dla ogółu pracowników. Z tą jednak różnicą, że nie posługuje się sformułowaniem „przeciętnie na tydzień w przyjętym okresie rozliczeniowym". W związku z tym zarówno norma dobowa, jak i tygodniowa mają sztywny charakter. ?W praktyce oznacza to, że niepełnosprawnemu nie można planować więcej niż ośmiu godzin pracy w dobie i pięciu dni pracy w tygodniu. Ustawodawca nie dopuszcza bowiem równoważenia takich przekroczeń w okresie rozliczeniowym.

Sztywne normy powodują jednocześnie, że niepełnosprawnych nie zatrudnia się w systemach pozwalających na planowe przedłużanie dobowego czasu pracy powyżej ośmiu godzin. Chodzi zarówno o trzy odmiany systemu równoważnego, pozwalające na przedłużenie dobowej aktywności do 12, 16 lub 24 godzin, jak i o pracę w ruchu ciągłym, weekendowym czy ?w skróconym tygodniu pracy. Zakaz planowania tej grupie pracy przekraczającej ośmiogodzinną normę wyklucza wykorzystanie zalet płynących z tych systemów. Rzadkością jest też angażowanie niepełnosprawnych przy pracy zmianowej. Wynika to z zakazu polecania i planowania im zadań w porze nocnej. Nie wolno im bowiem zorganizować zajęć na trzeciej zmianie. Skutecznie komplikuje to układanie rozkładów.

Stróże i chętni mogą więcej

Ustawa o rehabilitacji w art. 16 przewiduje dwa wyjątki od zasady ustalającej sztywną normę dobową i tygodniową oraz zakaz pracy nocnej i nadliczbowej. Pierwszy z nich działa z mocy prawa, obejmując niepełnosprawnych zatrudnionych przy pilnowaniu. ?Ich można więc zatrudnić w systemie równoważnym, planować pracę w nocy czy polecać nadgodziny. Drugi wyjątek dotyczy przypadków, gdy na wniosek osoby zainteresowanej zgodę na odstąpienie od zasad wynikających z art. 15 ustawy o rehabilitacji wyrazi lekarz profilaktyk lub – gdy go nie ma – lekarz sprawujący opiekę nad tą osobą. Koszty takich badań ponosi pracodawca, więc w jego interesie leży, aby medyk precyzyjnie określił, że akceptuje zatrudnianie pracownika w systemach równoważnych, w porze nocnej i nadgodzinach.

Czas na przerwę

Niepełnosprawni pracownicy mają ponadto prawo do dodatkowej przerwy na gimnastykę usprawniającą lub wypoczynek (art. 17 ustawy o rehabilitacji). Udziela się jej na 15 minut ?i w całości wlicza do czasu pracy. Prawo do tej pauzy nie zależy od przepracowania określonej liczby godzin w trakcie dniówki. Odróżnia ją to od powszechnie przysługującej zatrudnionym przerwy śniadaniowej. Innymi słowy, niepełnosprawny ma roszczenie o udzielenie 15 minut przerwy na gimnastykę lub wypoczynek, niezależnie od swojego dobowego wymiaru czasu pracy. Gdy wynosi on co najmniej sześć godzin, nabywa jednocześnie prawo do 15 minut wolnego na śniadanie z art. 134 k.p. W takich dniówkach niepełnosprawnemu należeć się będzie do 30 minut przerwy, za którą otrzyma wynagrodzenie.

Uwaga! Niepełnosprawny w stopniu umiarkowanym lub znacznym może ponadto domagać się zwolnień od pracy po to, aby wykonać badania specjalistyczne, zabiegi lecznicze lub usprawniające oraz w celu uzyskania zaopatrzenia ortopedycznego lub jego naprawy, jeśli nie może wykonać tych czynności poza godzinami pracy. Za ten okres należy mu się wynagrodzenie obliczone jak ekwiwalent za urlop wypoczynkowy.

Plan aktywności ze zgodą lekarza i bez niej

Jeśli niepełnosprawny dobrowolnie uzyska zaświadczenie lekarza o jego zgodzie na pracę powyżej ośmiu godzin na dobę i 40 na tydzień oraz w porze nocnej i w nadgodzinach, jego plan pracy nie będzie odbiegał od grafików pełnosprawnych kolegów. ?W takim wypadku jedyne, do czego ta osoba zachowuje prawo, to dodatkowe przerwy (15 minut dziennie) oraz możliwość skorzystania ze zwolnień od pracy, jeśli wymaga tego proces jej rehabilitacji fizycznej. W pozostałym zakresie intensywność pracy inwalidy nie będzie odbiegała od obowiązującej innych etatowców.

Przykład

Niepełnosprawny w stopniu umiarkowanym pracuje w firmie produkcyjnej na pełny etat jako magazynier. Firma działa od poniedziałku do piątku z wyłączeniem świąt ustawowo wolnych ?od pracy. Zatrudnieni przy produkcji i w magazynie pracują w systemie równoważnym w miesięcznych okresach rozliczeniowych. Za namową pracodawcy niepełnosprawny wystąpił do lekarza profilaktyka o zgodę na wyłączenie stosowania wobec niego art. 15 ustawy o rehabilitacji. Lekarz nie dostrzegł przeciwwskazań do pracy w systemie równoważnym, w porze nocnej i nadgodzinach i udzielił pracownikowi zgody. Na podstawie zaświadczenia medycznego szef zaplanował magazynierowi na maj 2014 r. grafik taki jak w tabeli 1.Pracodawca zaplanował niepełnosprawnemu 13 dni pracy ?po 12 godzin każdy oraz jedną dniówkę uzupełniającą wymiar czasu pracy do 160 godzin. Co więcej, ponieważ pora nocna określona ?na potrzeby firmy obejmuje 22–6, w każdej z 13 przedłużonych dniówek magazynier przez dwie godziny pracował w jej ramach. Łącznie w okresie rozliczeniowym da to 26 godzin pracy w porze nocnej, ?za które powinien otrzymać odpowiedni dodatek. Ponadto w czwartym tygodniu okresu rozliczeniowego (od czwartku 22 do środy 28 maja) pracownikowi zaplanowano cztery dni pracy po 12 godzin każdy, czyli ?w sumie 48 godzin. Żadna z tych decyzji szefa nie narusza jednak przepisów, skoro pracownik ma zgodę lekarza na wyłączenie wobec niego stosowania art. 15 ustawy o rehabilitacji.

Gdyby jednak lekarz nie pozwolił, grafik magazyniera musiałby wyglądać tak jak w tabeli 2. W tym przypadku niepełnosprawny pracuje wyłącznie w porze dziennej, stale w wymiarze zgodnym z obowiązującą go ośmiogodzinną normą dobową. Co więcej, w każdym tygodniu pracy ma zaplanowane pięć dni pracy, więc w grafiku zachowano zasadę sztywno 40-godzinnego tygodnia pracy. Istotną różnicą jest też to, że szef ?nie ma prawa polecić magazynierowi pracy w nadgodzinach.