Firmy muszą kontrolować swoje ceny z powodu konkurencji

Zgodnie z przepisami ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów zakazane jest nadużywanie pozycji dominującej na rynku. W ustawie przyjęto domniemanie, że przedsiębiorca ma taką pozycję, jeżeli jego udział w tzw. rynku właściwym przekracza 40 proc.

Samo posiadanie pozycji dominującej nie jest zakazane, a często wręcz naturalne, nie mniej jednak obliguje przedsiębiorców do brania pod uwagę ograniczeń, które związane są z zajmowaniem takiego typu pozycji, zwłaszcza w relacjach z partnerami.

Jaki udział w rynku

Punktem wyjściowym do ustalenia, czy mogło dojść do nadużycia pozycji dominującej jest zbadanie: jaki jest rynek właściwy dla przedsiębiorcy oraz ustalenie jego udziału w nim.

Często trudno jest ustalić udział w rynku, gdyż nie wiadomo, w jaki sposób zdefiniować tzw. rynek właściwy. Udział w rynku na potrzeby zbadania ograniczeń ustawowych najczęściej nie będzie się pokrywać z jego definicją opracowaną na bazie samych kategorii ekonomicznych.

Konieczne jest odniesienie się do przepisów ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, które definiują rynek właściwy, jako rynek towarów, które mogą być uważane za substytuty, biorąc pod uwagę ich przeznaczenie, cenę, właściwości, jakość, przy uwzględnieniu aspektu terytorialnego. Dotyczy to nie tylko rzeczy, ale także usług, energii, papierów wartościowych i innych praw majątkowych, także robót budowlanych.

W praktyce rynek właściwy oznaczany jest stosunkowo wąsko, co wynika m.in. z orzecznictwa wspólnotowego.

Przykład

Rynkiem właściwym dla bananów jest rynek tych konkretnych owoców, a nie rynek świeżych owoców (Decyzja Komisji[1976] 1 CMLR D28).

W przypadku rynku opon, odrębnie będzie ustalany rynek opon dla ciężarówek i dla samochodów osobowych (Orzeczenie ETS (Case C322/81), [1983] ECR 3461).

Producent butelkowanych wód źródlanych nie może ustalać swojego udziału w rynku odwołując się do szerokiego pojęcia rynku bezalkoholowych napojów orzeźwiających, ale winien wziąć pod uwagę rynek tego rodzaju wody (Decyzja Komisji (Case IV/M24) [1992] OJL 356/I /[1993], 4CMLR. M 17 .

Podobnie z rynkiem witamin, które nie mają charakteru zamiennego, a każda grupa witamin będzie tworzyć odrębny rynek (Orzeczenie ETS (Case 85/76), [1979] ECR 461; [1979] 3 CMLR 211).

Określenie rynku właściwego wymaga oceny w każdym przypadku i jest uzależnione od rodzaju produktów, technologii produkcji i ich substytucyjności.

Terytorialnie rynkiem właściwym może być np. rynek Polski, województwa, czy rynek europejski, a nawet światowy, co oczywiście zależy od rodzaju oferowanych towarów, i m.in. od takich czynników jak koszty transportu, czy preferencje konsumentów, jak również ewentualnych przeszkód w zakresie wyjścia na rynek np. w postaci ceł, koncesji, czy innych uwarunkowań prawnych.

Często najistotniejszym elementem wpływającym na określenie rynku w ujęciu geograficznym są koszty transportu, które mogą prowadzić do ujęcia go w sposób wąski, np. może okazać się, że transport towarów w promieniu przekraczającym 100 km będzie już nieopłacalny dla przedsiębiorcy. Wynika stąd, że tendencja przedsiębiorców do określania swojej pozycji na rynku odwoływaniem się do rynku krajowego, z pominięciem innych aspektów, może prowadzić do błędnych ustaleń w zakresie określenia własnej pozycji rynkowej.

Uwaga!

Ustalenie rynku właściwego dla produktu wymaga od przedsiębiorcy przeprowadzenia szczegółowych analiz pod kątem wskazanych kryteriów, przy uwzględnieniu zasad wypracowanych przez orzecznictwo, które mogą być istotnymi wskazówkami w jaki sposób go prawidłowo ustalić.

Jeżeli przedsiębiorca stwierdzi, że ma pozycję dominującą na rynku, względnie jest duże prawdopodobieństwo posiadania przez niego takiej pozycji, winien zwrócić uwagę m.in. na uwarunkowania prawne stosowanej polityki cenowej.

Wygórowane i rażąco niskie

Zgodnie z ustawą o ochronie konkurencji i konsumentów zakazane jest narzucanie nieuczciwych cen przez przedsiębiorców dominujących, co dotyczy zarówno cen nadmiernie wygórowanych, jak i rażąco niskich, odległych terminów płatności lub innych warunków zakupu lub sprzedaży towarów. Dla ustalenia, czy mamy do czynienia ze złamaniem tego zakazu znaczenie będzie mieć m.in. zbadanie cen oferowanych przez konkurencję, względnie cen na innych terytorialnie rynkach. Istotne będzie również odniesienie się stosowanych przez konkurencję terminów płatności, wysokości marż, czy też kosztów produkcji.

Częstym przypadkiem jest stosowanie przez przedsiębiorców dominujących cen rażąco niskich (tzw. drapieżnictwo cenowe), które biorąc pod uwagę poziom kosztów zmiennych przynoszą stratę przedsiębiorcy dominującemu. Takie działanie ma na celu wyeliminowanie konkurentów z rynku, a w dalszej perspektywie podwyższenie stosowanych cen.

Z drapieżnictwem cenowym mamy do czynienia również, gdy co prawda stosowane ceny są wyższe od kosztów zmiennych, nie mniej jednak niższe od kosztów ogólnych – wówczas jednak konieczne jest wykazanie, że celem takiego działania było właśnie wyeliminowanie konkurencji z rynku. Zdarza się, że tego rodzaju działanie jest powiązane z subsydiowaniem jednego rodzaju działalności danego przedsiębiorcy przynoszącą straty, inną – dochodową (wyrok Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów z 23 czerwca 2005 r., XVII Ama 22/2004).

Oczywiście nie oznacza to, że przedsiębiorca nie może reagować na działania konkurencji np. gdy podejmuje ona działania prowadzące do obniżania cen towarów, czy usług, w ramach sezonowej wyprzedaży, której celem jest zwiększenie sprzedaży. Nie mniej jednak, gdy „sezonowa" wyprzedaż trwa pół roku to możemy mieć już do czynienia z nadużywaniem pozycji dominującej.

Stosowanie cen nadmiernie wygórowanych również może być przejawem nadużycia po stronie przedsiębiorcy dominującego. Ustalenie, że miało miejsce stosowanie takich cen może być dokonywane poprzez porównanie cen takich samych albo podobnych produktów stosowanych np. przez konkurentów, przy założeniu, że działają oni w podobnych warunkach, przy zbliżonej strukturze i poziomie kosztów. Zakaz ten może zostać złamany jeżeli ceny będą znacząco odbiegać od cen „rynkowych", a różnice te nie będą mieć ekonomicznego uzasadnienia.

Przedsiębiorca dominujący nie może również narzucać odległych terminów płatności oraz innych warunków umów (przykładowo: klauzule automatycznego przedłużenia obowiązywania umowy na kilkuletni okres w razie braku jej wypowiedzenia na 12 miesięcy przed upływem terminu jej obowiązywania).

Przy ocenie, czy zakazy te zostały złamane uwzględnia się m.in. rodzaj umowy, która została zawarta, jej treść, czy też zwyczaje handlowe. Punktem wyjścia do oceny może być weryfikacja, czy przedsiębiorca byłby w stanie wynegocjować zbliżone warunki na rynku, gdyby nie miał pozycji dominującej.

Dyskryminacja kontrahentów

Kolejny zakaz odnosi się do dyskryminacji kontrahentów przedsiębiorcy dominującego, której najczęstszymi przejawami jest dyskryminacja cenowa. Możemy z nią mieć do czynienia, gdy przedsiębiorca traktuje kontrahentów w zróżnicowany sposób, mimo braku uzasadnienia dla takiego działania.

Taka dyskryminacja może występować, gdy przedsiębiorca sprzedający te same ilości produktów na rzecz odbiorców stosuje zróżnicowane cenniki, a tego typu działanie nie jest uzasadnione obiektywnymi kryteriami ekonomicznymi. Nie oznacza to konieczności wprowadzania jednolitych cen dla wszystkich kontrahentów – nie mniej jednak to zróżnicowanie powinno uwzględniać uwarunkowania prawne.

Ważne są kryteria obiektywne

Decydujące znaczenie mają kryteria obiektywne, takie jak: wolumen obrotu,koszty transportu/miejsca oferowania towaru, stawki celne, opodatkowanie w zależności od kategorii odbiorcy.

Uwaga!

Niedopuszczalne jest stosowanie niższych cen sprzedaży dla kontrahentów, którzy mają z przedsiębiorcą umowy najmu, albo są z nim powiązani kapitałowo, czy też niejednakowe traktowanie kontrahentów dzierżawiących teren na tym samym placu targowym

(wyrok SOKIK z 22 czerwca 2005 r, XVII Ama 55/04)

.

Zakazane jest stosowanie klauzul wyłączności, które będą zobowiązywać partnerów do nabywania towaru wyłącznie od przedsiębiorcy dominującego lub wskazanych przez niego podmiotów, czy też rabatów lojalnościowych, które mają na celu uzależnienie kontrahentów od przedsiębiorcy dominującego, a nie są związane z kryteriami obiektywnymi jak np. ilość zamawianych towarów.