Sprawiedliwa transformacja, czyli co dokładnie?

Transformacja energetyczna to proces, który wymaga zmian w wielu obszarach jednocześnie. Podstawą tego procesu są zmiany technologiczne, ale gwarantem powodzenia jest pozyskanie zaufania społecznego. Zrozumienie trylematu energetycznego jest kluczowe, wskazuje on bowiem, że celem transformacji jest jednoczesne uwzględnienie trzech kwestii: zrównoważonej energii, bezpieczeństwa energetycznego i przystępności cenowej.

Wymiar społeczny zmian

Energetyka oparta na węglu była fundamentem systemu energetycznego Polski przez ponad 100 lat. Dawała pracę i utrzymanie setkom tysięcy osób, a jednocześnie była podstawą rozwoju całych regionów i definiowała ich tożsamość. Tegoroczni laureaci Nagrody Nobla w dziedzinie ekonomii, Philippe Aghion i Peter Howitt, opisali „twórczą destrukcję” – zjawisko, w którym nowe produkty wypierają stare, tworzy to innowacje, ale jednocześnie eliminuje przestarzałe firmy. Z kolei Joel Mokyr dowiódł, że szybki rozwój technologii napędza trwały wzrost gospodarczy. Nie da się więc uniknąć zmian z prostych przyczyn ekonomii. Zmiana nie wynika jedynie z presji regulacyjnej, ale przede wszystkim z konieczności optymalizacji kosztów i wykorzystania zasobów.

Sprawiedliwa transformacja przypomina nam jednocześnie o tym, że w trakcie przekształceń nie można nikogo zostawić w tyle. Każda zmiana w gospodarce ma wymiar społeczny. Mechanizm prowadzonych procesów zakłada ograniczenie napięcia między każdym z trzech filarów trylematu poprzez – zadbanie o przekwalifikowanie pracowników, zapewnienie nowych perspektyw rozwoju, ograniczenie negatywnych skutków zmian i ryzyka. Konieczne są zatem dialog, otwartość i zrozumienie potrzeb różnych uczestników. Dobrze zaplanowana transformacja energetyczna dywersyfikuje gospodarkę lokalną, a co za tym idzie – wspiera rozwój gospodarczy. Jakościowe plany tworzone są na podstawie sprawdzonych analiz. Z tego względu powołano program grantowy „Orlen. ThinkEnergy”, który wspiera think tanki, instytucje badawcze i uczelnie w analizach dotyczących transformacji energetycznej, zrównoważonego rozwoju i bezpieczeństwa społeczno-energetycznego. Pozwoli to wzmocnić głos ekspertów oraz zbudować repozytorium wiedzy. Transformacja, która ignoruje wymiar społeczny, zwiększa prawdopodobieństwo szoków ekonomicznych, a tym samym ryzyko niewypłacalności projektów i podmiotów.

WAŻNE: Sprawiedliwa transformacja nie jest tylko ładnym dodatkiem społecznym do procesu przechodzenia na gospodarkę niskoemisyjną, lecz warunkiem jej finansowania, stabilności systemowej i poparcia społecznego.

Ważne finansowanie

Przykłady z innych krajów (np. Zagłębie Ruhry, gdzie transformacja była sukcesem) pokazują, że konieczne jest „zintegrowane podejście obejmujące wsparcie finansowe, rozwój nowych (alternatywnych) sektorów przemysłu oraz kompleksowa strategia społeczno-ekonomiczna” (raport PIE, 7/2024). Na rzecz przeprowadzenia tego procesu w sposób metodyczny i uporządkowany utworzono ramy finansowe. Największe znaczenie mają Fundusz na rzecz Sprawiedliwej Transformacji, gwarancje budżetowe w ramach programu InvestEU, dotacje finansowane z budżetu UE oraz pożyczki z Europejskiego Banku Inwestycyjnego.

Fundusze te pełnią funkcję mechanizmu obniżenia ryzyka finansowego i transformacyjnego, a nie alternatywy dla finansowania, ponieważ gros ciężaru finansowania spocznie na bankach komercyjnych, prywatnych podmiotach czy korporacjach. Agencje ratingowe ESG już teraz używają różnych wskaźników do oceny sprawiedliwej transformacji, a ich ocena może wpłynąć na koszt kapitału.

Skutki zmian

Mądrze przeprowadzona transformacja energetyczna może przynieść olbrzymie korzyści. Raport McKinseya „Polska energetyka 2050” jasno wskazuje, że transformacja ma sens i w dłuższej perspektywie przyniesie średnio 25 mld zł rocznie oszczędności (ok. 1 proc. PKB), co przełoży się na wzrost konkurencyjności. Nie da się jednak dokonać sprawiedliwej transformacji m.in. w polskim sektorze energetycznym opartym na węglu bez kompleksowego planu, ograniczającego negatywne skutki społeczne w istotnych regionach. Raport McKinseya wskazuje, że prognozowany spadek wytwarzania energii elektrycznej z węgla obniży zapotrzebowanie na ten surowiec z 33 mln t w 2023 r. do 7 mln t w 2035 r. Spadki w jednym sektorze będą powodować wzrost w innym, np. OZE. Przyczynią się zatem do wzrostu zatrudnienia w branżach z nimi związanych.

Warto rozmawiać

Aby transformacja się dokonała, potrzebne jest poparcie społeczne, a jednym z jej elementów jest dialog z lokalnymi społecznościami. Przykłady z regionów (np. Zagłębie Ruhry) pokazują, jak ważna jest współpraca z mieszkańcami. Najlepiej działa, gdy jest zdecentralizowana i dostosowana do lokalnych warunków.

Transformacja będzie dotyczyć całej polskiej gospodarki. Ośrodki wytwarzania energii przeniosą się z południa na północ, a to będzie generować kolejne wyzwania. Orlen o sprawiedliwą transformację dba nie tylko w przypadku aktywów wysokoemisyjnych, ale także rozwoju niskoemisyjnych źródeł wytwarzania. Budowa pierwszych w Polsce farm wiatrowych Baltic Power na Bałtyku jest procesem wymagającym kompleksowego podejścia. Z jednej strony zapewni energię odnawialną, ale jednocześnie wpłynie na możliwości połowów i budzi obawy rybaków. Dlatego Orlen, dbając o społeczności lokalne dotknięte transformacją w ramach sprawiedliwej transformacji, uruchomił przejściowy system rekompensat. To kwestia odpowiedzialności i rzetelności, która zdecyduje o akceptacji dla inwestycji prowadzonych przez koncern.

Orlen realizuje transformację w zróżnicowanych obszarach działalności – od elektrowni i elektrociepłowni węglowych, przez zakłady rafineryjne, po energetykę odnawialną. Każda z tych inwestycji ma inne ryzyka społeczne i oczekiwania mieszkańców, takie jak obawy dotyczące zanieczyszczeń, transportu, bezpieczeństwa, miejsc pracy, wpływu na ceny ciepła czy zmian krajobrazowych. Znaczenie ma aktywny dialog społeczny, włączanie lokalnych społeczności w korzyści oraz budowanie zaufania do nowych technologii i kierunku transformacji. Sprawiedliwa transformacja wpisuje się w plan rozwoju Orlenu, czego dowodem jest wyodrębnienie tego strumienia w strategii zrównoważonego rozwoju Grupy i powołanie rzeczniczki ds. społeczności lokalnych. Jednocześnie spółka oferuje wsparcie samorządów w procesie transformacji energetycznej poprzez budowanie z nimi trwałej współpracy.

Transformacja energetyczna bez akceptacji społecznej nie zakończy się sukcesem. Konflikty społeczne generują opóźnienia, a ich koszty stają się realnym ryzykiem. Jeśli chcemy realizować inwestycje strategiczne w założonym czasie i budżecie, dialog musi stanowić integralną część naszej pracy. W obliczu trylematu energetycznego to właśnie sprawiedliwość łączy odmienne ambicje i przekształca ryzyko w odporność.